व्यवहार र प्रतिक्रियाहरू

 

मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा दृश्य र प्रभावकारी पाटो भनेको हाम्रो 'व्यवहार' र ती व्यवहारहरूका प्रतिफलस्वरूप उत्पन्न हुने 'प्रतिक्रियाहरू' हुन्। बाह्य संसारले हामीलाई हाम्रा शब्दहरूबाट भन्दा पनि हाम्रा व्यवहारहरूबाट चिन्ने गर्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा व्यवहार केवल एक शारीरिक क्रिया मात्र होइन, बरु यो त हाम्रो आन्तरिक विचार, भावना, संस्कार र वातावरणको एउटा जटिल समिश्रण हो। व्यवहार र प्रतिक्रियाको यो चक्रले नै हाम्रा सम्बन्धहरू, हाम्रो सामाजिक छवि र अन्ततः हाम्रो जीवनको गुणस्तर निर्धारण गर्छ।

मनोविज्ञानको एउटा प्रमुख विधा 'व्यवहारवाद' (Behaviorism) ले मानिसको व्यवहारलाई 'उत्तेजना र प्रतिक्रिया' (Stimulus and Response) को आधारमा व्याख्या गर्छ। बि.एफ. स्किनर र इभान पाभ्लोभ जस्ता मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार हाम्रा धेरैजसो व्यवहारहरू सिकिएका हुन्छन्। जब हामी कुनै विशेष व्यवहार गर्दा पुरस्कार वा सकारात्मक परिणाम पाउँछौं, तब हामी त्यो व्यवहार दोहोर्‍याउन चाहन्छौं। यसको विपरित, यदि कुनै व्यवहारले सजाय वा नकारात्मक परिणाम दिन्छ भने हामी त्यसलाई छोड्दै जान्छौं। तर, मानव व्यवहार केवल यति सरल मेकानिकल प्रक्रिया मात्र होइन। यसको पछाडि हाम्रो 'संज्ञानात्मक' (Cognitive) तहले ठूलो भूमिका खेल्छ। हामी कुनै पनि उत्तेजनालाई कसरी बुझ्छौं र त्यसलाई कस्तो अर्थ दिन्छौं भन्ने कुराले नै हाम्रो प्रतिक्रिया तय गर्छ।

व्यवहार र प्रतिक्रियाको विश्लेषण गर्दा हामीले 'सचेत प्रतिक्रिया' र 'स्वचालित प्रतिक्रिया' बीचको भिन्नता बुझ्नुपर्छ। हाम्रा धेरैजसो दैनिक व्यवहारहरू स्वचालित हुन्छन्, जसलाई हामी 'आदतः' गर्ने गर्छौं। यी व्यवहारहरू हाम्रो अचेतन मनमा यति गहिरो गरी बसेका हुन्छन् कि हामीले सोच्नै पर्दैन। उदाहरणका लागि, कसैले अपमान गर्दा तुरुन्तै रिसाउनु एउटा स्वचालित प्रतिक्रिया हुन सक्छ। तर मनोविज्ञानले सिकाउँछ कि उत्तेजना र प्रतिक्रियाको बीचमा एउटा सानो खाली ठाउँ हुन्छ। त्यो खाली ठाउँमा हाम्रो 'छनोट गर्ने शक्ति' लुकेको हुन्छ। एउटा मानसिक रूपमा स्वस्थ र सचेत व्यक्तिले त्यो सानो अन्तरालमा सोचेर मात्र प्रतिक्रिया दिन्छ। जब हामी स्वचालित प्रतिक्रियाको साटो सचेत प्रतिक्रिया दिन थाल्छौं, तब मात्र हामी आफ्ना व्यवहारका मालिक बन्छौं।

हाम्रो व्यवहारलाई प्रभाव पार्ने अर्को महत्वपूर्ण तत्व भनेको हाम्रो 'व्यक्तित्वको संरचना' हो। फ्रायडका अनुसार हाम्रो 'इड' (Id) ले तुरुन्तै इच्छा पूरा गर्ने व्यवहार गर्न उक्साउँछ भने 'सुपर ईगो' (Superego) ले सामाजिक मर्यादाको ख्याल गर्न भन्छ। यी दुई बीचको द्वन्द्वलाई 'ईगो' ले व्यवस्थापन गरेर एउटा सन्तुलित व्यवहार बाहिर ल्याउँछ। कहिलेकाहीँ मानिसले आफ्नो भित्री असुरक्षा लुकाउनका लागि निकै आक्रामक व्यवहार देखाउन सक्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा 'डिफेन्स मेकानिजम' (Defense Mechanism) भनिन्छ। उदाहरणका लागि, अफिसमा हाकिमको गाली खाएको व्यक्तिले घर आएर श्रीमती वा छोराछोरीमाथि रिस पोख्नु (Displacement) एउटा यस्तो व्यवहार हो, जहाँ प्रतिक्रियाको दिशा बदलिएको हुन्छ।

सम्बन्धहरूको सन्दर्भमा व्यवहार र प्रतिक्रियाको 'ऐना सिद्धान्त' (Mirror Principle) निकै सान्दर्भिक छ। हामी प्रायः अरूबाट त्यस्तै प्रतिक्रिया पाउँछौं, जस्तो व्यवहार हामी आफैंले देखाउँछौं। यदि हाम्रो व्यवहारमा आदर र सहानुभूति छ भने, प्रतिक्रिया स्वरूप हामीले पनि त्यही पाउने सम्भावना बढी हुन्छ। तर कहिलेकाहीँ मानिसहरू 'प्रक्षेपण' (Projection) को सिकार हुन्छन्। उनीहरू आफ्नो मनभित्रको रिस वा ईर्ष्या अरूको व्यवहारमा देख्न थाल्छन्। यसले गर्दा उनीहरूको प्रतिक्रिया वास्तविक नभएर उनीहरूको आफ्नै भित्री अवस्थाको प्रतिबिम्ब बन्न पुग्छ। यसैले, अरूको व्यवहारको आलोचना गर्नुअघि आफ्नो आन्तरिक अवस्थाको विश्लेषण गर्नु मनोवैज्ञानिक रूपमा बुद्धिमानी मानिन्छ।

सामाजिक सिकाइको सिद्धान्त (Social Learning Theory) अनुसार हामीले हाम्रा धेरैजसो व्यवहारहरू अरूको अवलोकन गरेर सिकेका हुन्छौं। विशेष गरी बाल्यकालमा अभिभावक र शिक्षकहरूको व्यवहारले हाम्रो प्रतिक्रिया दिने शैलीको जग बसाल्छ। यदि कुनै बालकले आफ्नो घरमा समस्याहरूलाई शान्तपूर्वक समाधान गरेको देख्छ भने, उसले पनि भविष्यमा त्यस्तै व्यवहार अपनाउँछ। तर यदि उसले सानो कुरामा पनि झगडा र चिच्याएको देख्छ भने, उसको प्रतिक्रिया दिने शैली पनि आक्रामक नै हुन्छ। यसको अर्थ यो हो कि हाम्रा व्यवहारहरू हाम्रो वंशाणुगत गुण मात्र नभएर हाम्रो हुर्काइ र वातावरणको उपज पनि हुन्।

व्यवहार र प्रतिक्रियाको अर्को गहिरो पक्ष 'भावनात्मक बुद्धिमत्ता' (Emotional Intelligence) सँग जोडिएको छ। आफ्नो भावनालाई चिन्ने र अरूको भावनालाई बुझ्ने क्षमता भएका व्यक्तिहरूको व्यवहार सधैं सन्तुलित हुन्छ। उनीहरूले कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो आपा गुमाउँदैनन्। उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कि कुन ठाउँमा मौन बस्नु प्रभावकारी हुन्छ र कुन ठाउँमा दृढताका साथ आफ्नो कुरा राख्नुपर्छ। प्रतिक्रिया दिनुअघि "यो प्रतिक्रियाले स्थितिलाई सुधार्छ कि झन् बिगार्छ?" भनेर सोच्नु नै उच्च भावनात्मक बुद्धिमत्ताको लक्षण हो।

मानव व्यवहारमा 'अपेक्षा' ले पनि ठूलो भूमिका खेल्छ। हामी प्रायः अरूले हाम्रो इच्छा अनुसार व्यवहार गरुन् भन्ने अपेक्षा राख्छौं। जब त्यसो हुँदैन, हाम्रो प्रतिक्रिया नकारात्मक हुन्छ। मनोविज्ञानले भन्छ कि हामी अरूको व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौं, तर अरूको व्यवहारप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रियालाई भने पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्छौं। यो बोधले मानिसलाई मानसिक स्वतन्त्रता प्रदान गर्छ। जब हामी अरूको व्यवहारबाट विचलित हुन छोड्छौं र आफ्नो आन्तरिक शान्तिलाई प्राथमिकता दिन्छौं, तब हाम्रा प्रतिक्रियाहरू परिपक्व र प्रभावशाली बन्छन्।

आधुनिक मनोवैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि हाम्रा व्यवहारहरूले हाम्रो मस्तिष्कको संरचना (Neuroplasticity) लाई पनि परिवर्तन गर्न सक्छन्। यदि हामीले बारम्बार दयालु र सकारात्मक व्यवहार गर्ने अभ्यास गर्‍यौं भने, हाम्रो मस्तिष्कमा त्यस्तै न्युरोनका सञ्जालहरू बलियो बन्छन्। यसले गर्दा भविष्यमा सकारात्मक प्रतिक्रिया दिनु हाम्रो स्वभाव नै बन्न पुग्छ। यसैले व्यवहार परिवर्तन केवल एउटा इच्छा मात्र होइन, यो त एउटा निरन्तरको अभ्यास हो।

निष्कर्षमा, व्यवहार र प्रतिक्रियाहरू हाम्रो व्यक्तित्वको बाह्य अभिव्यक्ति हुन्। हाम्रा व्यवहारहरूले नै हाम्रो भाग्यको निर्माण गर्छन्। एउटा सानो नकारात्मक प्रतिक्रियाले वर्षौंदेखिको सम्बन्ध बिगार्न सक्छ भने एउटा समझदारीपूर्ण व्यवहारले शत्रुलाई पनि मित्र बनाउन सक्छ। मनोविज्ञानले हामीलाई आफ्ना व्यवहारहरूका पछाडि लुकेका कारणहरू बुझ्न र आफ्ना प्रतिक्रियाहरूलाई सचेत बनाउन मद्दत गर्छ। जब हामी उत्तेजना र प्रतिक्रियाको बीचको त्यो सानो खाली ठाउँलाई चिन्न र प्रयोग गर्न सिक्छौं, तब मात्र हामी वास्तविक अर्थमा 'मानिस' बन्छौं। जीवनका चुनौतीहरूलाई हामीले कसरी प्रतिक्रिया दिन्छौं भन्ने कुराले नै हामी कति सफल र सुखी छौं भन्ने कुराको फैसला गर्छ।