परिचितपनको आराम

 

परिचितपनको आराम एउटा यस्तो सुखद र गहिरो अनुभूति हो, जसलाई हामीले प्रायः आफ्नो दैनिक जीवनमा महसुस त गर्छौं तर यसको महत्त्वलाई खासै गहिरोसँग सोच्दैनौं। मानिस स्वभावैले नयाँ कुराप्रति आकर्षित हुन्छ, तर उसको आत्माले सधैं परिचितपन र सुरक्षाको खोजी गरिरहेको हुन्छ। परिचितपन भनेको केवल कुनै व्यक्ति वा स्थानलाई चिन्नु मात्र होइन, यो त एउटा यस्तो भावनात्मक छहारी हो जहाँ पुगेपछि मानिसले आफ्नो मुखौटा उतारेर ढुक्कसँग सास फेर्न सक्छ। जब हामी कुनै परिचित वातावरणमा हुन्छौं, हाम्रो मस्तिष्क र शरीर दुवैले एक प्रकारको विश्राम पाउँछन्। त्यहाँ कुनै अज्ञात डर हुँदैन, त्यहाँ आफूलाई प्रमाणित गरिरहनुपर्ने दबाब हुँदैन र त्यहाँ हरेक मोडमा के होला भन्ने चिन्ता हुँदैन। यो आराम नै वास्तवमा मानसिक शान्तिको आधार हो।

हामी जब लामो यात्राबाट थाकेर आफ्नै घर फर्किन्छौं, तब ढोका खोल्ने बित्तिकै आउने त्यो विशिष्ट सुगन्ध र आफ्नै ओछ्यानको न्यानोपनले दिने आनन्द नै परिचितपनको आराम हो। संसारका सबैभन्दा महँगा होटलहरूमा पाइने सुविधाले पनि आफ्नै पुरानो र च्यातिएको सोफामा बसेर पाउने जस्तो सन्तुष्टि दिन सक्दैनन्। किनकि त्यो सोफासँग हाम्रा अनगिन्ती सम्झनाहरू जोडिएका हुन्छन्। त्यहाँ हामीले कसरी बस्ने, कसरी बोल्ने वा अरूले के सोच्लान् भन्ने सोच्नु पर्दैन। परिचितपनले हामीलाई 'आफू हुनु' को स्वतन्त्रता दिन्छ। नयाँ ठाउँमा जाँदा हामी सधैं सचेत र सतर्क रहनुपर्छ, जसले गर्दा हाम्रो ऊर्जा खर्च भइरहेको हुन्छ। तर परिचितपनमा हामी 'अटो-पाइलट' मोडमा हुन सक्छौं, जहाँ हाम्रा इन्द्रियहरूले बिना कुनै तनाव आफ्नो काम गरिरहेका हुन्छन्।

सम्बन्धहरूको सन्दर्भमा परिचितपनको आराम झन् बढी अर्थपूर्ण हुन्छ। पुराना साथीहरू वा परिवारका सदस्यहरूसँग बस्दा एउटा अनौठो सजिलोपन महसुस हुन्छ। उनीहरूलाई हाम्रो मनपर्ने र मन नपर्ने कुराहरू थाहा हुन्छ, उनीहरूले हाम्रा नभनिएका शब्दहरू पनि बुझ्न सक्छन्। एउटा पुरानो साथीसँग घण्टौंसम्म चुपचाप बसेर पनि हामीलाई असहज लाग्दैन। यो मौनताको सहजता नै परिचितपनको उच्चतम बिन्दु हो। नयाँ सम्बन्धहरूमा हामीले सधैं राम्रो देखिनुपर्ने, रोचक कुरा गर्नुपर्ने र आफ्नो व्यक्तित्वलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने चुनौती हुन्छ। तर वर्षौंदेखिको परिचित सम्बन्धमा हामी आफ्ना कमजोरीहरू, आफ्ना डरहरू र आफ्ना मूर्खतापूर्ण कुराहरू पनि निर्धक्कसँग राख्न सक्छौं। त्यहाँ एउटा भरोसा हुन्छ कि म जस्तो छु, त्यस्तै स्वीकार गरिनेछु। यो स्वीकारोक्तिको भावना नै सबैभन्दा ठूलो आराम हो।

हाम्रो दिनचर्यामा पनि परिचितपनले एउटा सुरक्षा कवचको काम गर्छ। बिहान उठ्ने बित्तिकै कुन कपमा चिया पिउने देखि लिएर कुन बाटो भएर कार्यालय जाने भन्ने सम्मका साना कुराहरूमा एउटा लय (Rhythm) हुन्छ। यो लयले हाम्रो जीवनलाई व्यवस्थित बनाउँछ। जब जीवनमा ठूला परिवर्तनहरू आउँछन् वा कुनै संकट पर्छ, तब मानिसले सधैं परिचित कुराहरूकै सहारा खोज्छ। दुःखको बेला आफ्नै आमाको हातको खाना खानु वा बाल्यकालदेखि सुन्दै आएको संगीत सुन्नुले एउटा औषधिको जस्तै काम गर्छ। परिचितपनले हामीलाई यो विश्वास दिलाउँछ कि संसार जतिसुकै अस्थिर भए पनि केही कुराहरू अझै पनि उस्तै छन्। यो 'स्थायित्व' को अनुभूतिले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा बलियो बनाउँछ।

तर, कहिलेकाहीँ परिचितपनलाई हामीले बेवास्ता पनि गर्छौं। हामीलाई लाग्छ कि परिचित कुराहरू बोरिङ वा पुराना भए। हामी सधैं नयाँपन, नयाँ उत्तेजना र नयाँ अनुभवको पछि दौडिन्छौं। तर जब हामी थकित हुन्छौं र संसारले हामीलाई लखेट्छ, तब अन्ततः हामी त्यही परिचित काँध र परिचित ठाउँमै फर्कन्छौं। परिचितपन एउटा जरा जस्तै हो। जरा देखिँदैन र यो जमिनमुनि पुरानो भएर बसेको हुन्छ, तर रुखलाई आँधीबेहरीमा अड्याएर राख्ने काम त्यही जराले नै गर्छ। नयाँ अनुभवहरू हाँगाबिँगा र फूलहरू जस्तै हुन् जसले जीवनलाई सुन्दर बनाउँछन्, तर परिचितपनले जीवनलाई आधार प्रदान गर्छ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा, परिचितपनले हाम्रो मस्तिष्कमा 'डोपामाइन' र 'अक्सिटोसिन' जस्ता रसायनहरू पैदा गर्छ जसले हामीलाई खुसी र शान्त राख्न मद्दत गर्छ। जब हामी कुनै परिचित अनुहार देख्छौं, हाम्रो तनावको स्तर स्वतः कम हुन्छ। त्यसैले त अपरिचित सहरमा अचानक आफ्नै गाउँको मान्छे भेटिँदा एउटा छुट्टै ऊर्जा महसुस हुन्छ। त्यो व्यक्तिसँग हाम्रो खासै ठूलो नाता नभए पनि 'परिचित' हुनुको नाताले नै हामीलाई सुरक्षित र खुसी बनाइदिन्छ। परिचितपनले मानिसहरू बीचको दूरीलाई मेटाइदिन्छ र एउटा साझा धरातल निर्माण गर्छ।

यद्यपि, परिचितपनको आराममा एउटा सानो जोखिम पनि लुकेको हुन्छ। कहिलेकाहीँ हामी यति धेरै परिचित हुन्छौं कि हामीले एकअर्कालाई 'टेकन फर ग्रान्टेड' (Taken for granted) लिन थाल्छौं। हामीलाई लाग्छ कि यो त सधैं यहीं हुन्छ, यसको के महत्त्व भयो र? तर परिचितपनको वास्तविक मूल्य त्यसलाई गुमाएपछि मात्र थाहा हुन्छ। घर छोडेर टाढा परदेशमा बस्ने मानिसलाई सोध्नुहोस्, उसलाई आफ्नै गाउँको त्यो धुलाम्मे बाटो र छिमेकीको सामान्य सोधपुछ पनि कति ठूलो आराम जस्तो लाग्छ। परिचितपन एउटा यस्तो अदृश्य सुख हो जसलाई हामीले दैनिक रूपमा उपभोग त गरिरहेका हुन्छौं, तर यसको प्रशंसा गर्न बिर्सिरहेका हुन्छौं।

परिचितपनको आरामले हामीलाई सृजनशील हुन पनि मद्दत गर्छ। जब हाम्रो वरिपरिको वातावरण परिचित र शान्त हुन्छ, तब हाम्रो मस्तिष्कले बाहिरी खतराहरूको चिन्ता छोडेर भित्री विचारहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्छ। धेरैजसो लेखक, कलाकार र चिन्तकहरूले आफ्नै एउटा परिचित कुना वा कोठा बनाएका हुन्छन् जहाँ उनीहरूले उत्कृष्ट काम गर्न सक्छन्। त्यो परिचितपनले उनीहरूलाई एउटा मानसिक 'कम्फर्ट जोन' दिन्छ जहाँ उनीहरूको कल्पनाले पखेटा फिँजाउन पाउँछ। नयाँपनले अचम्मित पार्छ, तर परिचितपनले गहिराइ दिन्छ।

समाज र संस्कृतिको कुरा गर्दा, हाम्रा चाडपर्वहरू, रीतिरिवाजहरू र परम्पराहरू पनि परिचितपनकै विभिन्न स्वरूप हुन्। हरेक वर्ष उही समयमा उही पर्व मनाउँदा र उही पकवानहरू बनाउँदा हामीलाई एउटा सामुदायिक आत्मीयताको महसुस हुन्छ। यसले हामीलाई हाम्रो इतिहास र पहिचानसँग जोड्छ। यो परिचितपनले नै मानिसलाई एक्लो हुनबाट जोगाउँछ र उसलाई एउटा ठूलो समूहको हिस्सा भएको महसुस गराउँछ।

अन्त्यमा, परिचितपनको आराम जीवनको एउटा यस्तो वरदान हो जसले हामीलाई संसारको कठोरताबाट बचाएर राख्छ। नयाँ कुराहरू सिक्नु र नयाँ ठाउँहरू घुम्नु जीवनको विस्तार हो भने परिचितपनमा फर्कनु जीवनको विश्राम हो। यी दुवैको सन्तुलनले नै जीवनलाई पूर्ण बनाउँछ। परिचितपनले हामीलाई सिकाउँछ कि खुसी हुन सधैं नयाँ र महँगो कुरा नै चाहिन्छ भन्ने छैन; कहिलेकाहीँ उही पुरानो कुरा, उही पुरानो मान्छे र उही पुरानो सम्झना नै पर्याप्त हुन्छ। यो आराम नै हाम्रो आत्माको घर हो, जहाँ पुगेपछि हामीले आफूलाई फेरि एकपटक भेट्टाउन सक्छौं। त्यसैले, आफ्नो वरिपरि रहेका परिचित अनुहारहरू, परिचित वस्तुहरू र परिचित क्षणहरूको कदर गर्नुहोस्, किनकि यिनै साना कुराहरूले नै जीवनलाई बाँच्न लायकको बनाएका हुन्छन्।