अपेक्षाविहीन साथ

अपेक्षाविहीन साथ मानवीय सम्बन्धको त्यो शिखर हो, जहाँ पुगेपछि लेनदेनका सबै हिसाब-किताबहरू गौण बन्न पुग्छन्। सामान्यतया, मानवीय स्वभाव नै यस्तो हुन्छ कि हामी जे गर्छौं, त्यसको बदलामा केही न केही खोज्छौं। तर जब कुनै सम्बन्धमा 'अपेक्षा' को भारी हुँदैन, तब मात्र त्यो सम्बन्धले वास्तविक स्वतन्त्रता र न्यानोपनको अनुभव गर्न पाउँछ। अपेक्षाविहीन साथ भनेको कसैलाई यसकारण साथ दिनु होइन कि उसले भोलि मलाई मद्दत गर्नेछ, बरु यसकारण साथ दिनु हो कि उसको उपस्थिति मात्रले मेरो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाएको छ। यो एउटा यस्तो निस्वार्थ यात्रा हो जहाँ यात्रीले गन्तव्यको चिन्ता नगरी केवल यात्राको आनन्द लिन्छ। जब हामी कसैबाट केही नपाउने सर्तमा उसलाई प्रेम र साथ दिन्छौं, तब हाम्रो हृदयमा एउटा अलौकिक शान्ति छाउँछ। यो शान्ति नै अपेक्षाविहीनताको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार हो।

हाम्रो समाज र आजको आधुनिक जीवनमा हरेक सम्बन्धलाई एउटा लगानीको रूपमा हेर्ने गरिन्छ। चाहे त्यो मित्रता होस्, प्रेम होस् वा पारिवारिक सम्बन्ध—हामी अक्सर "मैले यति गरें, अब उसले मेरो लागि के गर्छ?" भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजिरहेका हुन्छौं। तर अपेक्षाविहीन साथले यो व्यापारिक सोचलाई चुनौती दिन्छ। यो साथमा एउटा अनौठो प्रकारको 'मौनता' र 'गहिराइ' हुन्छ। उदाहरणका लागि, एउटा पुरानो रुखले बाटो हिँड्ने बटुवालाई दिने छहारी जस्तै हो यो। रुखलाई थाहा हुँदैन कि त्यो बटुवा को हो, ऊ फेरि कहिले आउँछ वा उसले मलाई धन्यवाद दिन्छ कि दिँदैन, तर पनि रुखले आफ्नो धर्म निभाउन छोड्दैन। मानिसहरू बीचको अपेक्षाविहीन साथ पनि ठ्याक्कै यस्तै हुनुपर्छ। यहाँ अर्को व्यक्तिले आफ्नो अपेक्षा पूरा गरेन भनेर चित्त दुखाउने ठाउँ हुँदैन, किनकि त्यहाँ सुरुदेखि नै कुनै सर्त राखिएको हुँदैन।

अपेक्षाविहीन साथको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको यसले सम्बन्धमा दिने 'स्पेस' वा स्वतन्त्रता हो। जब हामी कसैलाई अपेक्षाहरूको साङ्लोमा बाँध्दैनौं, तब ऊ आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा हामीसँग रहन सक्छ। उसले हामीलाई खुसी पार्नका लागि कुनै मुखौटा लगाइरहनु पर्दैन। धेरैजसो सम्बन्धहरू केवल यसकारण बोझिला हुन्छन् कि त्यहाँ एकअर्काको इच्छा पूरा गर्ने दबाब हुन्छ। तर जहाँ अपेक्षा हुँदैन, त्यहाँ स्वीकारोक्ति हुन्छ। अर्को व्यक्तिको कमजोरी, उसको असफलता र उसका अवगुणहरूलाई पनि सहजै स्वीकार गर्न सकिन्छ। यो साथले मानिसलाई भित्रैदेखि मजबुत बनाउँछ, किनकि उसलाई थाहा हुन्छ कि मेरो साथमा एउटा यस्तो व्यक्ति छ जसले मलाई मेरो सफलताको लागि होइन, मेरो अस्तित्वको लागि माया गर्छ।

माया र मित्रतामा जब 'म' भन्दा 'हामी' र 'हामी' भन्दा 'तिमी' महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तब अपेक्षाविहीनताको सुरुवात हुन्छ। यसको अर्थ यो होइन कि हामीले आफ्नो आत्मसम्मान गुमाउनुपर्छ, बरु यसको अर्थ यो हो कि हाम्रो खुसी अर्को व्यक्तिको व्यवहारमा निर्भर हुन छोड्छ। साँचो अर्थमा अपेक्षाविहीन हुनु एउटा आध्यात्मिक अभ्यास जस्तै हो। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि खुसी भनेको पाउनुमा मात्र होइन, दिनुमा पनि हुन्छ। कसैको दुःखमा चुपचाप सँगै उभिनु, उसलाई नभनीकन उसको समस्यामा हात बढाउनु र उसको सफलतामा पर्दा पछाडि बसेर ताली बजाउनु अपेक्षाविहीन साथका सुन्दर उदाहरण हुन्। यसमा कुनै क्रेडिट लिने होडबाजी हुँदैन, न त कुनै प्रदर्शन गर्ने चाहना नै हुन्छ।

तथापि, यो बाटो हिँड्न निकै कठिन छ। मानिसको मन सधैं असुरक्षित महसुस गर्छ र उसलाई लाग्छ कि यदि मैले केही पाइनँ भने म किन दिऊँ? यही सोचले गर्दा आजका धेरै सम्बन्धहरू सतही बन्दै गएका छन्। तर यदि हामीले गहिरोसँग नियाल्यौं भने, संसारका सबैभन्दा महान सम्बन्धहरू अपेक्षाविहीन जगमै उभिएका देखिन्छन्। आमाको प्रेमलाई यसैकारण महान भनिएको हो, किनकि त्यहाँ सन्तानप्रति केवल समर्पण हुन्छ, बदलामा केही पाउने लालसा हुँदैन। त्यस्तै, एक साँचो गुरुले आफ्नो शिष्यलाई दिने ज्ञान पनि अपेक्षाविहीन हुन्छ। जब हामी पनि आफ्नो जीवनमा यस्तो कुनै एउटा सम्बन्ध विकास गर्न सक्छौं, तब मात्र हामीले प्रेमको वास्तविक स्वाद थाहा पाउँछौं।

अपेक्षाविहीन साथले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। जब हामी कसैबाट अपेक्षा राख्दैनौं, तब हामी दुःखी हुने सम्भावना पनि कम हुन्छ। धेरैजसो मानसिक तनाव र चिन्ताको जड भनेकै अरूबाट राखिने आशाहरू हुन्। यदि हामीले कसैलाई सहयोग गर्यौं र उसले धन्यवाद समेत भनेन भने, अपेक्षा राख्ने व्यक्तिलाई ठूलो चोट लाग्छ। तर अपेक्षा नराख्ने व्यक्तिलाई यसले कुनै असर गर्दैन, किनकि उसको उद्देश्य केवल सहयोग गर्नु थियो। यो अवस्थामा पुगेपछि मानिस भावनात्मक रूपमा आत्मनिर्भर बन्छ। उसको खुसीको साँचो उसको आफ्नै हातमा हुन्छ।

कतिपयले अपेक्षाविहीन साथलाई कमजोरीको रूपमा पनि हेर्न सक्छन्। उनीहरूलाई लाग्न सक्छ कि यदि हामीले केही मागेनौं भने मानिसहरूले हाम्रो दुरुपयोग गर्नेछन्। तर वास्तवमा, अपेक्षाविहीन हुनु भनेको चेतनाको उच्चतम स्तर हो। यो एउटा यस्तो शक्ति हो जसले शत्रुलाई पनि मित्र बनाउन सक्छ। जब कसैले देख्छ कि तपाईं उसलाई बिना कुनै स्वार्थ साथ दिइरहनुभएको छ, तब उसको हृदयमा पनि परिवर्तन आउन थाल्छ। यो संसार प्रेम र निस्वार्थताकै कारण टिकेको छ। यदि सबैले हिसाब-किताब मात्र गर्ने हो भने संसार एउटा ठूलो बजार मात्र बन्नेछ। अपेक्षाविहीन साथले यो बजारलाई फेरि एउटा घरमा परिणत गरिदिन्छ।

आजको इन्टरनेट र सोसल मिडियाको युगमा जहाँ हरेक कुरा प्रदर्शन गरिन्छ, त्यहाँ अपेक्षाविहीन साथ झन् दुर्लभ र मूल्यवान बन्दै गएको छ। मानिसहरूले गर्ने सानो सहयोग पनि फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा नराखी अधुरो जस्तो लाग्छ। तर वास्तविक साथ त त्यो हो जुन अँध्यारोमा गरिन्छ, जहाँ कुनै क्यामेरा हुँदैन र कुनै दर्शक हुँदैन। कसैको मौन पीडामा उसको हात समातेर "म छु नि" भन्नु र साँच्चै त्यहाँ रहनु नै सबैभन्दा ठूलो सेवा हो। यस्तो साथले मानिसलाई मर्न लागेको बेला पनि बाँच्ने आधार दिन्छ। सम्बन्धहरूमा शब्दभन्दा व्यवहार र व्यवहारभन्दा नियत महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अपेक्षाविहीन नियतले नै सम्बन्धलाई शाश्वत बनाउँछ।

अन्त्यमा, अपेक्षाविहीन साथ एउटा उपहार हो जुन हामीले आफैलाई र अरूलाई दिन सक्छौं। यसले जीवनलाई जटिलताबाट सरलतातिर लैजान्छ। जब हामीले आफ्नो मनबाट 'चाहना' को बोझ हटाउँछौं, तब मात्र हामीले अरूलाई साँच्चै प्रेम गर्न सक्छौं। यो संसारमा कोही पनि पूर्ण छैन र सबैका आफ्नै संघर्षहरू छन्। यस्तोमा यदि हामीले एकअर्कालाई बिना कुनै अपेक्षा साथ दिन सक्यौं भने, जीवनका कठिन बाटाहरू पनि सजिला बन्न सक्छन्। सम्झनुहोस्, जसले दिन मात्र जान्छ, उसले प्रकृतिबाट एउटा अनौठो तृप्ति प्राप्त गर्छ जुन संसारका कुनै पनि भौतिक वस्तुबाट पाउन सकिँदैन। अपेक्षाविहीन साथ नै त्यो पुल हो जसले एउटा मान्छेलाई अर्को मान्छेसँग र अन्ततः ईश्वरसँग जोड्छ।