भावनाको उतारचढाव

 

मानव मनोविज्ञानको एउटा अत्यन्तै जटिल र अपरिहार्य पक्ष भनेको 'भावनाको उतारचढाव' हो। यसलाई मनोवैज्ञानिक भाषामा 'इमोशनल फ्लक्चुएसन' वा 'मूड स्विङ्स' भनेर पनि चिनिन्छ। मानव जीवन एउटा स्थिर रेखा जस्तो हुँदैन, बरु यो त समुन्द्रका छालहरू जस्तै कहिले निकै माथि त कहिले निकै तल पुग्ने प्रक्रिया हो। मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, हाम्रा भावनाहरू केवल आकस्मिक घटनाहरू मात्र होइनन्, बरु यी त हाम्रो मस्तिष्क, शरीर, वातावरण र विगतका अनुभवहरूको एउटा संयुक्त परिणाम हुन्। जब हामी भावनाको उतारचढावको कुरा गर्छौं, हामीले बुझ्नुपर्छ कि यो हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यको एउटा ऐना हो जसले हाम्रो भित्री अवस्थालाई प्रतिबिम्बित गरिरहेको हुन्छ।

मनोविज्ञानका अनुसार भावनाको उतारचढाव हुनुको पहिलो र मुख्य कारण हाम्रो मस्तिष्कमा हुने रासायनिक परिवर्तनहरू हुन्। हाम्रो मस्तिष्कमा 'न्युरोट्रान्समिटर' भनिने केही रसायनहरू हुन्छन्, जस्तै सेरोटोनिन, डोपामाइन र नोरपाइनफ्रिन। यी रसायनहरूले हाम्रो मुड वा मनस्थितिलाई नियन्त्रण गर्ने काम गर्छन्। जब यी रसायनहरूको सन्तुलनमा केही गडबडी आउँछ, तब मानिसले विना कुनै बाह्य कारण पनि अचानक खुसी वा अचानक उदास महसुस गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, सेरोटोनिनको मात्रा घट्दा मानिसमा चिन्ता र निराशा बढ्न सक्छ भने डोपामाइनको उतारचढावले उत्साह र प्रेरणामा असर पार्छ। यो जैविक प्रक्रिया यति सूक्ष्म हुन्छ कि हामीले यसलाई सधैं चेतन रूपमा महसुस गर्न सक्दैनौं, तर यसको प्रभाव हाम्रो व्यवहारमा स्पष्ट देखिन्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको हाम्रो संज्ञानात्मक (Cognitive) प्रक्रिया हो। हामीले बाह्य घटनाहरूलाई कसरी व्याख्या गर्छौं भन्ने कुराले नै हाम्रो भावनाको दिशा तय गर्छ। एउटै घटनाले दुई फरक व्यक्तिमा फरक-फरक प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्न सक्छ। यसको कारण उनीहरूको सोच्ने तरिका वा 'कग्निटिभ फिल्टर' हो। यदि कसैले सानो असफलतालाई पनि आफ्नो अस्तित्वको अन्त्य मान्छ भने उसको भावनामा तीव्र गिरावट आउँछ। तर, यदि कसैले त्यसलाई सिक्ने अवसरको रूपमा लिन्छ भने उसको भावना स्थिर रहन्छ। मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार धेरैजसो भावनात्मक उतारचढावहरू हाम्रा आफ्नै 'अतार्किक विचारहरू' (Irrational Thoughts) का उपज हुन्। हामी भविष्यको बारेमा अत्यधिक चिन्ता गर्छौं वा विगतका गल्तीहरूलाई लिएर आफैंलाई सजाय दिन्छौं, जसले गर्दा हाम्रो मनस्थितिको ग्राफ तल-माथि भइरहन्छ।

भावनाको उतारचढावमा हाम्रो 'अचेतन मन' को पनि ठूलो भूमिका हुन्छ। फ्रायडको सिद्धान्त अनुसार, हाम्रा धेरैजसो भावनाहरू अचेतनमा दबिएका इच्छाहरू वा पुराना चोटहरूबाट निर्देशित हुन्छन्। कहिलेकाहीँ हामीलाई थाहै नपाई कुनै सानो कुराले हाम्रो बाल्यकालको कुनै नमिठो स्मृतिलाई ब्यूँझाइदिन्छ र हामी अचानक दुखी हुन्छौं। यसलाई 'ट्रिगर' भनिन्छ। यी ट्रिगरहरूले गर्दा मानिसले कहिलेकाहीँ आफ्नो वर्तमान परिस्थितिसँग अमिल्दो भावनात्मक प्रतिक्रिया देखाउँछ। यो वास्तवमा वर्तमानको प्रतिक्रिया नभएर विगतको दमित भावनाको विस्फोट हो।

सामाजिक र वातावरणीय कारकहरूले पनि भावनाको लहरलाई प्रभाव पारिरहेका हुन्छन्। आधुनिक युगको तनावपूर्ण जीवनशैली, सम्बन्धहरूमा आउने दरार, आर्थिक असुरक्षा र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानिसको भावनात्मक स्थिरतालाई चुनौती दिइरहेको छ। जब एक व्यक्तिले सामाजिक सञ्जालमा अरूको चम्किलो जीवन देख्छ, उसमा तुलनात्मक हीनताबोध पैदा हुन्छ जसले उसको मुडलाई तुरुन्तै गिराइदिन्छ। त्यस्तै, निद्राको कमी र खानपानमा असन्तुलनले पनि हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई थकित बनाउँछ, जसले गर्दा हामी सानो कुरामा पनि छिटो रिसाउने वा चिन्तित हुने गर्छौं।

मनोवैज्ञानिक रूपमा भावनाको उतारचढावलाई सधैं नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यो हाम्रो शरीरको एउटा प्रतिरक्षा प्रणाली (Defense Mechanism) पनि हुन सक्छ। दुःखले हामीलाई आत्म-चिन्तन गर्न सिकाउँछ भने खुसीले अघि बढ्ने उर्जा दिन्छ। तर, यदि यो उतारचढाव यति तीव्र र लामो समयसम्म रहन्छ कि यसले व्यक्तिको दैनिक कार्यक्षमतामा असर पार्छ भने, त्यसलाई मनोवैज्ञानिक विकारको रूपमा हेर्न सकिन्छ, जस्तै 'बाइपोलर डिसअर्डर' वा 'साइक्लोथिमिया'। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिको भावना एउटा ध्रुव (अत्यधिक उत्साह) बाट अर्को ध्रुव (गहिरो डिप्रेसन) सम्म पुग्ने गर्छ।

भावनालाई व्यवस्थापन गर्ने पहिलो कदम भनेको 'भावनात्मक साक्षरता' (Emotional Literacy) हो। यसको अर्थ आफ्ना भावनाहरूलाई चिन्नु र स्वीकार गर्नु हो। धेरै मानिसहरू आफ्ना नकारात्मक भावनाहरूलाई दबाउने प्रयास गर्छन्, जसले गर्दा पछि ती भावनाहरू झन् ठूलो विष्फोटका रूपमा बाहिर आउँछन्। मनोविज्ञानले सिकाउँछ कि भावनाहरू आफैंमा गलत हुँदैनन्, बरु ती त केही सन्देश बोकेर आएका हुन्छन्। रिसले हामीलाई अन्याय भएको संकेत गर्छ, डरले खतराको चेतावनी दिन्छ र दुःखले केही गुमेको महसुस गराउँछ। जब हामी यी सन्देशहरूलाई बुझ्छौं र भावनालाई महसुस गर्न अनुमति दिन्छौं, तब मात्र ती विस्तारै शान्त हुन्छन्।

यसका साथै, 'माइन्डफुलनेस' वा सचेतनताको अभ्यासले भावनाको उतारचढावलाई कम गर्न मद्दत गर्छ। यसले हामीलाई वर्तमान क्षणमा बाँच्न सिकाउँछ र हाम्रा विचारहरूलाई बिना कुनै निर्णय (Non-judgmental) हेर्न मद्दत गर्छ। जब हामी आफ्ना भावनाहरूको साक्षी बन्न सिक्छौं, तब हामी ती भावनाहरूद्वारा नियन्त्रित हुनुको सट्टा तिनीहरूलाई व्यवस्थापन गर्न सक्षम हुन्छौं। भावनाहरू आउने र जाने बादल जस्तै हुन् भन्ने कुराको बोध भएपछि मानिसमा एक किसिमको स्थिरता आउँछ।

अन्त्यमा, भावनाको उतारचढाव एउटा प्राकृतिक मानवीय प्रक्रिया हो। यो हाम्रो अस्तित्वको जीवन्तताको प्रमाण हो। एउटा स्वस्थ मन त्यो होइन जसमा कहिल्यै दुःख वा रिस उठ्दैन, बरु त्यो हो जसले यी सबै भावनाहरूलाई सन्तुलित ढंगले अनुभव गर्न र व्यक्त गर्न सक्छ। यदि हामीले आफ्ना विचारहरूलाई सकारात्मक दिशा दिने, स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने र आवश्यक पर्दा मनोवैज्ञानिक परामर्श लिन हिचकिचाहट नगर्ने हो भने, हामी यो भावनात्मक छाललाई सफलतापूर्वक पार गर्न सक्छौं। यो उतारचढाव नै जीवनको सौन्दर्य हो, जसले हामीलाई मानिस बनाउँछ र हामीलाई सहानुभूति, प्रेम र सहनशीलता जस्ता गुणहरू सिकाउँछ।