मनका तहहरू

मनोविज्ञानको विशाल र गहिरो संसारमा 'मनका तहहरू' एक अत्यन्तै रोचक र जटिल विषय हो। जब हामी मानव चेतनाको कुरा गर्छौं, हामीले केवल आफूले अनुभव गरिरहेको वर्तमान क्षणलाई मात्र बुझ्छौं, तर मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो त एउटा विशाल हिमशिलाको टुप्पो मात्र हो। सिग्मण्ड फ्रायड, जसलाई आधुनिक मनोविज्ञानका पिता मानिन्छ, उनले मानव मनलाई एउटा 'आइसबर्ग' वा हिमशिलाको रूपक प्रयोग गरेर व्याख्या गरेका छन्। समुन्द्रमा तैरिरहेको एउटा हिउँको ढिक्काको थोरै भाग मात्र पानीमाथि देखिन्छ भने त्यसको धेरै ठूलो र गहकिलो हिस्सा पानीमुनि लुकेको हुन्छ। हाम्रो मन पनि ठ्याक्कै त्यस्तै छ।

मनोवैज्ञानिक विश्लेषणमा मनलाई मुख्यतया तीनवटा तहमा विभाजन गरिएको छ: चेतन मन (Conscious Mind), अर्ध-चेतन वा पूर्व-चेतन मन (Subconscious or Preconscious Mind), र अचेतन मन (Unconscious Mind)। यी तीनै तहहरूले मानव व्यवहार, भावना, इच्छा र व्यक्तित्वको निर्माणमा आ-आफ्नै विशिष्ट भूमिका खेल्छन्।

सबैभन्दा माथिल्लो तह चेतन मन हो। यो त्यो भाग हो जसमा हामी अहिले बाँचिरहेका छौं। तपाईंले यो लेख पढिरहनुभएको छ, तपाईंको वरिपरिको वातावरणको आवाज सुनिरहनुभएको छ, र तपाईंले जे कुरामा ध्यान केन्द्रित गरिरहनुभएको छ, त्यो सबै चेतन मनको कार्यक्षेत्रभित्र पर्दछ। चेतन मनले तर्क गर्छ, निर्णय लिन्छ र बाह्य संसारसँग सम्पर्क स्थापित गर्छ। तर मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार हाम्रो समग्र मानसिक क्षमताको यो केवल १० प्रतिशत हिस्सा मात्र हो। यसको अर्थ यो हो कि हामीले आफूलाई जति जान्दछौं भन्ने लाग्छ, त्यो त वास्तविक मनको एउटा सानो अंश मात्र हो। चेतन मन एउटा गेटकिपर जस्तै हो जसले सूचनाहरूलाई भित्र पठाउने वा नपठाउने भन्ने निर्णय गर्छ। यद्यपि यो तह शक्तिशाली देखिन्छ, तर यो धेरै हदसम्म तलका अन्य दुई तहहरूबाट प्रभावित हुन्छ।

चेतन मनको ठीक मुनि अर्ध-चेतन मन अवस्थित हुन्छ। यसलाई 'स्मृतिको भण्डार' पनि भन्न सकिन्छ। अर्ध-चेतन मनमा त्यस्ता कुराहरू रहन्छन् जुन वर्तमानमा हाम्रो चेतनामा छैनन्, तर थोरै प्रयास गर्दा वा सम्झिन खोज्दा तुरुन्तै सतहमा आउन सक्छन्। उदाहरणका लागि, तपाईंको पुरानो साथीको नाम, तपाईंको घरको टेलिफोन नम्बर, वा हिजो तपाईंले खाएको खानाको स्वाद। यी कुराहरू तपाईंले हरक्षण सोचिरहनुहुन्न, तर आवश्यक पर्दा ती सूचनाहरू चेतन मनमा तुरुन्तै उपलब्ध हुन्छन्। मनोवैज्ञानिक रूपमा यसलाई एउटा पुलको रूपमा हेरिन्छ जसले चेतन र अचेतन मनलाई जोड्ने काम गर्छ। हाम्रो जीवनका अनुभवहरू, सिकिएका सीपहरू र सामान्य स्मृतिहरू यही तहमा सुरक्षित रहन्छन्।

तर, मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा रहस्यमय र शक्तिशाली तह भनेको 'अचेतन मन' हो। फ्रायडका अनुसार यो मनको त्यो अँध्यारो र गहिरो भाग हो जहाँ हाम्रा त्यस्ता इच्छाहरू, भावनाहरू, डरहरू र स्मृतिहरू लुकेका हुन्छन् जुन समाज वा नैतिकताका कारण हामीले बाहिर व्यक्त गर्न सक्दैनौं। अचेतन मनमा ती सबै कुराहरू दबिएर बसेका हुन्छन् जसलाई हामीले बिर्सिन चाहेका हुन्छौं वा जसले हामीलाई पीडा दिन्छन्। बाल्यकालका बिर्सिएका घटनाहरू, यौनिक इच्छाहरू, आक्रामक आवेगहरू र गहिरो मानसिक चोटहरू (Trauma) अचेतन मनको अँध्यारो कुनामा बसेका हुन्छन्। अचम्मको कुरा के छ भने, हामीलाई थाहै नपाई यी दबिएका भावनाहरूले हाम्रा दैनिक निर्णयहरू, हाम्रो स्वभाव र हाम्रा सम्बन्धहरूलाई नियन्त्रण गरिरहेका हुन्छन्। मानिसले किन अचानक रिसाउँछ, किन एउटै गल्ती बारम्बार दोहोर्‍याउँछ वा किन कुनै विशेष कुरासँग डराउँछ भन्ने कुराको उत्तर अक्सर अचेतन मनमा नै लुकेको हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक अध्ययनका क्रममा यी तहहरूलाई अझ स्पष्ट पार्न फ्रायडले अर्को एउटा संरचनात्मक नमुना पनि दिएका छन्, जसलाई 'इड' (Id), 'ईगो' (Ego), र 'सुपर ईगो' (Superego) भनिन्छ। यी तत्वहरूले मनका माथि उल्लेखित तहहरूसँग मिलेर काम गर्छन्। 'इड' पूर्ण रूपमा अचेतन मनमा हुन्छ र यसले केवल आनन्दको खोजी गर्छ। यसलाई नियम, कानुन वा नैतिकताको कुनै प्रवाह हुँदैन। बालकमा जस्तै यसले जे मन लाग्यो त्यही तुरुन्तै चाहन्छ। अर्कोतिर 'सुपर ईगो' छ, जसले नैतिकता, आदर्श र समाजको मूल्य-मान्यताको प्रतिनिधित्व गर्छ। यसले हामीलाई 'के सही र के गलत' भनेर सिकाउँछ। यी दुई विपरित शक्तिहरूको बीचमा 'ईगो' अर्थात् चेतन मनले सन्तुलन मिलाउने काम गर्छ। ईगोले इडका इच्छाहरूलाई वास्तविकताको धरातलमा रहेर सुपर ईगोको निगरानीमा पूरा गर्ने प्रयास गर्छ। जब यी तीनबीचको सन्तुलन बिग्रिन्छ, तब मानिसमा मानसिक तनाव, चिन्ता र अन्य मनोवैज्ञानिक समस्याहरू उत्पन्न हुन्छन्।

आधुनिक मनोविज्ञानले मनका यी तहहरूलाई केवल फ्रायडको दृष्टिकोणबाट मात्र नहेरी अझ फराकिलो ढङ्गले विश्लेषण गर्छ। कार्ल जुङ्ग जस्ता मनोवैज्ञानिकहरूले 'सामूहिक अचेतन' (Collective Unconscious) को अवधारणा अघि सारे। उनले भने कि हाम्रो अचेतन मनमा केवल हाम्रा आफ्नै अनुभवहरू मात्र हुँदैनन्, बरु हाम्रा पुर्खाहरू र मानव जातिको इतिहासदेखि चल्दै आएका साझा बिम्बहरू र कथाहरू (Archetypes) पनि लुकेका हुन्छन्। यसैले गर्दा संसारका विभिन्न कुनामा बस्ने मानिसहरूका सपना र कथाहरूमा अचम्मको समानता पाइन्छ।

मनका यी तहहरूलाई बुझ्नुको मुख्य उद्देश्य भनेको आत्म-ज्ञान प्राप्त गर्नु हो। जबसम्म हामीले हाम्रो अचेतन मनमा के लुकेको छ भन्ने कुरा थाहा पाउँदैनौं, तबसम्म हामी आफ्नै स्वभावको दास बनिरहन्छौं। मनोवैज्ञानिक उपचार पद्धतिहरू जस्तै 'मनोविश्लेषण' (Psychoanalysis) ले अचेतन मनमा दबिएका कुराहरूलाई चेतन मनमा ल्याउने प्रयास गर्छ। जब मानिसले आफ्नो डर वा रिसको वास्तविक स्रोत पत्ता लगाउँछ, तब मात्र उसले त्यसबाट मुक्ति पाउन सक्छ। सपनाहरूलाई अचेतन मनमा पुग्ने 'शाही मार्ग' भनिन्छ, किनकि सुतेको बेला हाम्रो चेतन मनको पहरेदारी खुकुलो हुन्छ र अचेतनका इच्छाहरू प्रतीकात्मक रूपमा बाहिर आउँछन्।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, मानव मन एउटा यस्तो महासागर हो जसको सतहमा लहरहरू मात्र देखिन्छन्, तर यसको गहिराइमा अनगिन्ती रहस्यहरू लुकेका छन्। चेतन मनले हामीलाई संसारसँग जोड्छ, अर्ध-चेतनले हाम्रो ज्ञान र स्मृतिलाई सुरक्षित राख्छ, र अचेतन मनले हाम्रो अस्तित्वको जरालाई थामेको हुन्छ। यी तहहरूको गहिरो अध्ययनले नै हामीलाई मानिस किन यस्तो छ र उसले किन यस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने कुराको बोध गराउँछ। मनोविज्ञानको यो यात्रा बाह्य जगतको खोज भन्दा पनि आफ्नै भित्री जगतको अपरिचित अँध्यारोलाई चिन्ने र त्यसलाई चेतनाको उज्यालोमा ल्याउने एउटा प्रयास हो।