माया र स्वार्थको सिमाना

 

माया र स्वार्थको सिमाना एउटा यस्तो सुक्ष्म र जटिल विषय हो, जसले मानवीय सम्बन्धको वास्तविक गहिराइ र शुद्धतालाई मापन गर्छ। संसारमा माया र स्वार्थ अक्सर एउटै सिक्काका दुईवटा पाटा जस्तै भएर आउँछन्, जसलाई छुट्याउन निकै कठिन हुन्छ। सामान्यतया, मायालाई निस्वार्थ र पवित्र भावना मानिन्छ भने स्वार्थलाई आफ्नो लाभका लागि गरिएको एउटा चलाखी। तर, जब यी दुई भावनाहरू कुनै सम्बन्धमा एकापसमा मिसिन्छन्, तब प्रेमको परिभाषा नै परिवर्तन हुन पुग्छ। साँचो माया त्यो हो जहाँ 'म' भन्दा 'तिमी' महत्त्वपूर्ण हुन्छौ, तर स्वार्थ त्यो हो जहाँ 'तिमी' केवल 'मेरो' आवश्यकता पूरा गर्ने एउटा माध्यम मात्र बन्छौ। यी दुईबीचको सिमाना निकै पातलो हुन्छ र कतिपय अवस्थामा मानिसले मायाको नाममा स्वार्थको खेती गरिरहेको हुन्छ भने कतिपय अवस्थामा स्वार्थकै बीचमा पनि मायाको पालुवा पलाउन सक्छ।

सम्बन्धको सुरुवातमा अक्सर माया र आकर्षणको बोलवाला हुन्छ। हामी कसैलाई मन पराउँछौं र उसको साथमा खुसी महसुस गर्छौं। तर यहाँ एउटा गहिरो प्रश्न उब्जिन्छ—हामी उसलाई माया गर्छौं कि उसले हामीलाई दिने खुसीलाई माया गर्छौं? यदि हामी कसैलाई यसकारण माया गर्छौं कि उसले हाम्रो एक्लोपन हटाइदिन्छ, हाम्रो प्रशंसा गर्छ वा हाम्रा भौतिक आवश्यकताहरू पूरा गरिदिन्छ भने, त्यहाँ मायाभन्दा बढी स्वार्थको उपस्थिति देखिन्छ। स्वार्थमा आधारित माया तबसम्म मात्र टिकिरहन्छ जबसम्म अर्को व्यक्तिले हाम्रो अपेक्षा पूरा गरिरहन्छ। जसै उसको क्षमतामा कमी आउँछ वा उसले हाम्रा मागहरू पूरा गर्न छोड्छ, तब हाम्रो 'माया' पनि बिस्तारै घृणा वा उदासीनतामा बदलिन्छ। यो नै स्वार्थ र मायाबीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता हो। साँचो मायाले अर्को व्यक्तिको अस्तित्वलाई ऊ जस्तो छ, त्यस्तै स्वीकार गर्छ, तर स्वार्थले उसलाई आफ्नै चाहनाको साँचोमा ढाल्न खोज्छ।

माया र स्वार्थको सिमानालाई 'त्याग' र 'अधिकार' को दृष्टिकोणबाट पनि हेर्न सकिन्छ। मायामा त्यागको भावना प्रबल हुन्छ। जब हामी कसैलाई साँचो माया गर्छौं, हामी उसको सुखका लागि आफ्ना सानातिना इच्छा वा खुसीहरूलाई त्याग्न तयार हुन्छौं। त्यहाँ "मलाई के फाइदा हुन्छ?" भन्ने प्रश्नले ठाउँ पाउँदैन। तर स्वार्थमा अधिकार जमाउने प्रवृत्ति बढी हुन्छ। स्वार्थी मानिसले आफ्नो पार्टनर वा प्रियजनलाई आफ्नो सम्पत्ति जस्तै ठान्छ। उसले उसको स्वतन्त्रतालाई नियन्त्रण गर्न खोज्छ र हरेक कुरामा आफ्नो वर्चस्व स्थापित गर्न खोज्छ। यो नियन्त्रण गर्ने चाहना नै स्वार्थको पराकाष्ठा हो। जब प्रेममा "तिमीले मेरो लागि के गर्यौ?" भन्ने हिसाब-किताब सुरु हुन्छ, तब बुझ्नुपर्छ कि मायाको सिमाना सकिएर स्वार्थको सिमाना सुरु भइसकेको छ।

हाम्रो समाजमा पारिवारिक सम्बन्धहरूमा पनि माया र स्वार्थको अनौठो सन्तुलन देखिन्छ। आमाबाबुले सन्तानलाई गर्ने मायालाई संसारको सबैभन्दा निस्वार्थ माया मानिन्छ। तर कहिलेकाहीँ त्यहाँ पनि स्वार्थको सूक्ष्म छाया देखिन सक्छ—जस्तै, बुढेसकालको लौरो बन्ने अपेक्षा वा आफ्ना अधुरा सपनाहरू सन्तानमार्फत पूरा गराउने चाहना। यद्यपि यो स्वार्थ नकारात्मक नहुन सक्छ, तर यसले पनि मायाको शुद्धतामा केही न केही प्रभाव पारिरहेको हुन्छ। सन्तानको पक्षबाट हेर्दा पनि जबसम्म आमाबाबुले आफ्नो सुख-सुविधाको ख्याल गर्छन्, तबसम्म उनीहरू प्यारो लाग्छन्, तर जब उनीहरू अशक्त हुन्छन्, तब कतिपय सन्तानको व्यवहारमा परिवर्तन आउनु स्वार्थकै एउटा कुरुप पक्ष हो। यसरी हेर्दा, मायाको सिमाना तब मात्र स्थिर रहन्छ जब त्यहाँ सर्तहरू हुँदैनन्। सर्तविहीन माया (Unconditional Love) नै वास्तविक माया हो, बाँकी सबै सम्झौता मात्र हुन्।

आजको भौतिकवादी युगमा त माया र स्वार्थको सिमाना झन् धमिलो हुँदै गएको छ। मानिसहरू सम्बन्ध गाँस्नुअघि एकअर्काको बैंक ब्यालेन्स, सामाजिक प्रतिष्ठा र करियरको उचाई हेर्छन्। यस्तो 'प्रोजेक्टेड' प्रेममा भावनाभन्दा बढी फाइदाको हिसाब गरिन्छ। जब स्वार्थले प्रेमको मुखौटा लगाउँछ, तब त्यो निकै घातक हुन्छ। यसले मानिसको विश्वासलाई मात्र तोड्दैन, बरु उसलाई भावनात्मक रूपमा खोक्रो बनाइदिन्छ। मानिसलाई लाग्छ कि ऊ प्रेममा छ, तर वास्तवमा ऊ एउटा व्यापारिक सम्झौताको हिस्सा बनिरहेको हुन्छ। यस्तो सम्बन्धमा जब संकट आउँछ, तब स्वार्थी पक्षले सबैभन्दा पहिले साथ छोड्छ, किनकि उसको लागि त्यो व्यक्ति कहिल्यै महत्त्वपूर्ण थिएन, केवल उसले दिने लाभ मात्र महत्त्वपूर्ण थियो।

तर, सबै स्वार्थलाई नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्नु पनि गलत हुन सक्छ। मानवीय मनोविज्ञानका अनुसार पूर्ण रूपमा निस्वार्थ हुनु असम्भव जस्तै हो। हामी जब कसैलाई माया गर्छौं, तब हामी बदलामा मायाकै अपेक्षा त राख्छौं। यो सानो अपेक्षालाई स्वार्थ भन्नु भन्दा पनि 'मानवीय आवश्यकता' भन्नु उचित हुन्छ। यदि हामीले कसैलाई दिन मात्र जान्यौं र कहिल्यै केही पाएनौं भने, हाम्रो भावनात्मक स्रोत पनि रित्तिएर जान्छ। त्यसैले, स्वस्थ सम्बन्धका लागि एउटा निश्चित स्तरको 'पारस्परिक स्वार्थ' (Mutual Interest) आवश्यक हुन्छ, जहाँ दुवै पक्षले एकअर्काको भावनात्मक आवश्यकता पूरा गर्छन्। समस्या तब मात्र आउँछ जब यो सन्तुलन बिग्रिन्छ र एक पक्षले अर्कोलाई शोषण गर्न थाल्छ।

माया र स्वार्थको सिमाना छुट्याउने अर्को कडी भनेको 'कठिन समय' हो। खुसी र सम्पन्नताको बेला त जोसुकैले पनि मायाको नाटक गर्न सक्छ, तर जब दुःखको बादल मडारिन्छ, तब मात्र मायाको वास्तविक रङ देखिन्छ। स्वार्थी मानिस अप्ठ्यारो पर्ने बित्तिकै हजारौं बहाना बनाएर पन्छिन्छ। तर साँचो माया गर्ने व्यक्तिले जस्तोसुकै आँधीबेहरीमा पनि साथ छोड्दैन। उसको लागि अर्को व्यक्तिको साथ नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हुन्छ। यो परीक्षाको घडी नै त्यो सिमाना हो जहाँ माया र स्वार्थ प्रष्ट रूपमा छुट्टिन्छन्। साँचो प्रेमले संकटमा धैर्यता र साहस दिन्छ भने स्वार्थले केवल पलायन र धोका मात्र दिन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, माया भनेको विस्तार हो भने स्वार्थ भनेको संकुचन हो। मायाले मानिसको हृदयलाई विशाल बनाउँछ, उसलाई पूरै संसारसँग जोड्छ र अरूको दुःखमा रुन सिकाउँछ। तर स्वार्थले मानिसलाई केवल 'म र मेरो' भन्ने सानो घेराभित्र सीमित गरिदिन्छ। स्वार्थी मानिस जतिसुकै सफल भए पनि ऊ भित्रभित्रै एक्लो र दरिद्र हुन्छ, किनकि उसले कहिल्यै प्रेमको वास्तविक स्वाद पाएको हुँदैन। प्रेमले मानिसलाई मुक्त गराउँछ, तर स्वार्थले उसलाई आफ्नै चाहनाहरूको दास बनाइदिन्छ।

अन्त्यमा, माया र स्वार्थको सिमाना हाम्रो नियत र चेतनामा निर्भर गर्छ। हामीले सधैं आफैलाई सोधिरहनुपर्छ—म यो व्यक्तिलाई किन माया गर्दैछु? यदि उत्तरमा कुनै भौतिक लाभ वा व्यक्तिगत फाइदा आउँछ भने, बुझ्नुपर्छ कि हामी स्वार्थको सिमानाभित्र छौं। तर यदि उत्तरमा केवल "उसको खुसी नै मेरो खुसी हो" भन्ने भावना आउँछ भने, हामी मायाको पावन भूमिमा छौं। जीवनमा माया र स्वार्थ सँगसँगै हिँड्न सक्छन्, तर सधैं मायालाई स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्छ। सम्बन्धमा अलिकति स्वार्थ हुनु स्वाभाविक होला, तर स्वार्थभित्र अलिकति पनि माया नहुनु चाहिँ एउटा ठूलो त्रासदी हो। साँचो माया त्यो ज्योती हो जसले स्वार्थको अन्धकारलाई चिर्न सक्छ। त्यसैले, आफ्ना सम्बन्धहरूलाई स्वार्थको कसीमा होइन, बरु निस्वार्थ प्रेम र समर्पणको कसीमा घोटेर हेर्नुहोस्, किनकि संसारमा सबै कुरा हराएर गए पनि अन्त्यमा बाँकी रहने भनेको केवल साँचो माया नै हो।