मनको गाँठो

 

'मनको गाँठो' मानवीय संवेदनाको त्यो जटिल र अदृश्य अवस्था हो, जसले मानिसलाई भित्रभित्रै निसासिने बनाउँछ तर बाहिरबाट हेर्दा ऊ पूर्ण रूपमा सामान्य देखिन्छ। यो गाँठो कुनै भौतिक वस्तु वा धागोले बनेको हुँदैन, बरु यो त नभनिएका कुराहरू, अधुरा इच्छाहरू, विगतका चोटहरू, र गुम्सिएका भावनाहरूको एउटा भयानक सङ्ग्रह हो। जीवनको यात्रामा हामीले धेरै कुराहरू भोग्छौँ—कहिले खुसी त कहिले पीडा। तर, सबै अनुभूतिहरूलाई हामीले सहजै व्यक्त गर्न सक्दैनौँ। जुन कुरा हामी ओठसम्म ल्याउन सक्दैनौँ वा जसलाई समाज र सम्बन्धको डरले मनको कुनामा लुकाएर राख्छौँ, त्यही कुरा बिस्तारै एउटा कसिलो गाँठो बन्न पुग्छ। यो गाँठो जति पुरानो हुँदै जान्छ, यसलाई फुकाउन त्यति नै कठिन हुन्छ र यसले दिने मानसिक दबाबले मानिसको सिङ्गो व्यक्तित्वलाई नै ओइलाउन थाल्छ।

मनको गाँठो अक्सर 'अपेक्षा र वास्तविकता' बीचको खाडलबाट जन्मन्छ। हामीले कसैप्रति राखेको भरोसा जब अचानक टुट्छ, तब मनमा एउटा चिसोपन पस्छ। त्यो चोटलाई हामीले तुरुन्तै व्यक्त गर्न सक्यौँ भने मन हल्का हुन्छ, तर यदि हामीले "अरूले के भन्लान्" वा "सम्बन्ध बिग्रिएला" भन्ने डरले त्यसलाई चुपचाप सह्यौँ भने, त्यहीँबाट गाँठो पर्न सुरु हुन्छ। यो गाँठो एउटा यस्तो घाउ जस्तै हो, जसले बाहिरबाट रगत त बगाउँदैन, तर भित्रभित्रै मनलाई सताइरहन्छ। मानिस जतिसुकै भिडमा भए पनि, जतिसुकै हाँसेको नाटक गरे पनि, उसको मनको एउटा कुनामा त्यो गाँठोले सधैँ भारी महसुस गराइरहन्छ। यसले मानिसलाई वर्तमानमा बाँच्न दिँदैन; ऊ शरीरले यहाँ भए पनि मनले सधैँ तिनै पुराना याद र चोटहरूको वरिपरि घुमिरहेको हुन्छ।

सम्बन्धहरूमा मनको गाँठो सबैभन्दा बढी घातक सावित हुन्छ। दुई व्यक्तिबीचको साना-साना असमझदारीलाई समयमै संवादमार्फत हल गरिएन भने तिनले ठूलो गाँठोको रूप लिन्छन्। एउटा श्रीमान् र श्रीमती बीचको सम्बन्ध होस् वा प्रेमी-प्रेमिका बीचको, जब उनीहरू एकअर्कासँग मन खोलेर कुरा गर्न डराउँछन्, तब उनीहरूबीचको भावनात्मक दूरी बढ्दै जान्छ। मौनता जति लामो हुन्छ, मनको गाँठो त्यति नै कसिलो हुँदै जान्छ। पछि गएर यस्तो अवस्था आउँछ, जहाँ उनीहरूलाई एकअर्काको उपस्थिति नै बोझिलो लाग्न थाल्छ। यो गाँठोले गर्दा उनीहरूले अर्को व्यक्तिका राम्रा पक्षहरू देख्न छोड्छन् र केवल पुराना गल्तीहरूलाई मात्र सम्झिरहन्छन्। यसरी, प्रेमले भरिनुपर्ने हृदय घृणा र तीतोपनले भरिन पुग्छ।

मनको गाँठो पर्नुमा 'अपराधबोध' (Guilt) को पनि ठूलो हात हुन्छ। हामीले विगतमा गरेका गल्तीहरू, जसका लागि हामीले कसैसँग माफी माग्न सकेनौँ वा जसलाई हामीले आफैँले स्विकार्न सकेनौँ, ती कुराहरू मनमा गाँठो बनेर रहन्छन्। मानिसलाई लाग्छ कि समयले सबै कुरा बिर्साउँछ, तर मनको अदालतमा ती मुद्दाहरू सधैँ जीवित रहन्छन्। आफूले आफैँलाई माफ गर्न नसक्नु संसारको सबैभन्दा ठूलो मानसिक सजाय हो। यो गाँठोले मानिसको आत्मविश्वासलाई बिस्तारै खाइदिन्छ र उसलाई सधैँ एउटा हीनताबोधमा बाँचिरहन बाध्य बनाउँछ। उसलाई लाग्छ कि ऊ खुसी हुन लायककै छैन, र यही सोचले गर्दा ऊ नयाँ अवसर र सम्बन्धहरूबाट टाढा भाग्न थाल्छ।

आजको आधुनिक युगमा, जहाँ मानिसहरू आफ्नो बाहिरी 'स्टाटस' र 'इमेज' लाई लिएर निकै सचेत छन्, मनको गाँठो झन् जटिल बन्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जालमा हामी आफ्ना सुन्दर तस्बिरहरू पोस्ट गर्छौँ र आफूलाई संसारकै सबैभन्दा सुखी मानिस प्रमाणित गर्न खोज्छौँ। तर त्यो पर्दा पछाडि कति धेरै मनका गाँठा र आँसुका कथाहरू लुकेका हुन्छन्, त्यो कसैलाई थाहा हुँदैन। हामी 'पर्फेक्ट' देखिने होडमा आफ्ना वास्तविक भावनाहरूलाई झन् बढी दबाउन थालेका छौँ। यो कृत्रिम जीवनशैलीले गर्दा मानिस झन् बढी एक्लो र चिन्तित (Anxious) बन्दै गएको छ। मनको गाँठो फुकाउनका लागि जुन इमानदारी र साहस चाहिन्छ, त्यो प्रदर्शनवादी समाजमा हराउँदै गएको छ।

मनको गाँठो फुकाउने पहिलो र सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको 'संवाद' हो। शब्दहरूमा एउटा यस्तो जादु हुन्छ, जसले जस्तोसुकै कसिलो गाँठोलाई पनि खुकुलो बनाउन सक्छ। तर संवादका लागि दुवै पक्षमा धैर्यता र सुन्ने क्षमता हुनु जरुरी छ। जब हामी आफ्नो मनको कुरा कसैलाई निर्धक्कसँग भन्न सक्छौँ, तब हामीले आधा भार त त्यत्तिकै बिसाएको महसुस गर्छौँ। रोएर हुन्छ कि चिच्याएर, तर मनको कुरा बाहिर निकाल्नु नै स्वस्थ मानसिक जीवनको आधार हो। कहिलेकाहीँ हामीले जसलाई भन्नुपर्ने हो, उसलाई भन्न सक्दैनौँ। यस्तो बेला एउटा कागजमा आफ्ना सबै भावनाहरू लेख्नु वा कुनै भरपर्दो साथी वा विशेषज्ञसँग कुरा गर्नु पनि गाँठो फुकाउने राम्रो तरिका हुन सक्छ।

'क्षमा' मनको गाँठो फुकाउने अर्को अचुक औषधि हो। क्षमा भन्नाले अरूको गल्तीलाई मात्र होइन, बरु आफ्नै गल्ती र कमजोरीलाई पनि स्विकार्नु हो। हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि मानिस गल्तीको पुत्ला हो र विगतलाई बदल्न सकिँदैन। जो मानिसले विगतका चोटहरूलाई समातेर बस्छ, उसले आफ्नो वर्तमानलाई पनि बर्बाद गरिरहेको हुन्छ। कसैलाई माफ गरिदिनु भनेको उसले गरेको गल्तीलाई 'ठिक' भन्नु होइन, बरु त्यो गल्तीको बोझबाट आफ्नो मनलाई मुक्त गर्नु हो। जब हामी घृणा र बदलाको भावनालाई त्याग्छौँ, तब मनको गाँठो स्वतः खुकुलो हुन थाल्छ। क्षमाले हामीलाई एउटा नयाँ र हल्का जीवन जिउने अनुमति दिन्छ।

मनको गाँठोलाई बेवास्ता गरियो भने यसले शारीरिक रोगहरूको रूप पनि लिन सक्छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले पनि यो स्वीकार गरेको छ कि धेरैजसो शारीरिक समस्याहरू—जस्तै उच्च रक्तचाप, मुटुको समस्या र अनिद्रा—को जड हाम्रो मनमै हुन्छ। जब मन अशान्त हुन्छ, शरीर कहिल्यै स्वस्थ रहन सक्दैन। त्यसैले, मनको गाँठोलाई एउटा मानसिक फोहोरको रूपमा हेर्नुपर्छ जसलाई सफा गरिरहनु जरुरी छ। जसरी हामी आफ्नो घरको फोहोर हरेक दिन सफा गर्छौँ, त्यसरी नै मनमा जम्मा भएका तीता भावना र गाँठाहरूलाई पनि दिनहुँ आत्म-चिन्तन र ध्यानका माध्यमबाट हटाउनु पर्छ।

कहिलेकाहीँ मनको गाँठो यति गहिरो हुन्छ कि हामीले चाहेर पनि त्यसलाई फुकाउन सक्दैनौँ। यस्तो अवस्थामा समय (Time) नै सबैभन्दा ठूलो चिकित्सक बनिदिन्छ। तर समयले मात्रै गाँठो फुकाउँदैन, समयसँगै हामीमा आउने परिपक्वता र बुझाइले गाँठो फुकाउँछ। जीवनका नयाँ अनुभवहरूले हामीलाई यो सिकाउँछन् कि जुन कुरालाई लिएर हामीले वर्षौँसम्म मनमा गाँठो पारेर बस्यौँ, त्यो वास्तवमा कति गौण थियो। उमेर बढ्दै जाँदा र संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिँदै जाँदा, धेरैजसो गाँठाहरू आफैँ खुकुलो हुँदै जान्छन्। हामीले बुझ्छौँ कि जीवन त बगिरहने नदी हो, र यसमा सानातिना पत्थरहरूले प्रवाहलाई रोक्नु हुँदैन।

साहित्य र कलाले पनि मनको गाँठो फुकाउन ठूलो मद्दत गर्छन्। एउटा कलाकारले आफ्ना सबै मनका गाँठाहरूलाई आफ्नो क्यानभासमा उतार्छ, एउटा लेखकले आफ्ना पीडाहरूलाई शब्दमा ढाल्छ। सृजनात्मकताले मानिसलाई आफ्ना भावनाहरूसँग खेल्न र तिनलाई एउटा सुन्दर रूप दिन सिकाउँछ। जब हामी सिर्जनामा डुब्छौँ, तब हामी आफ्ना समस्याहरूभन्दा माथि उठ्छौँ। यसले हामीलाई एउटा यस्तो संसारमा लैजान्छ जहाँ कुनै गाँठो हुँदैन, केवल सौन्दर्य र आनन्द हुन्छ। त्यसैले, कलाका माध्यमबाट आफ्ना भावनाहरूलाई बाहिर निकाल्नु एउटा उत्कृष्ट थेरापी (Therapy) हो।

अन्त्यमा, मनको गाँठो पालेर बस्नु भनेको विषालु काँडालाई मुटुमा सजाएर राख्नु जस्तै हो। यसले अरूलाई भन्दा बढी आफैँलाई नोक्सान पुऱ्याउँछ। हामी सबैका मनमा केही न केही गाँठाहरू पक्कै छन्, तर ती गाँठाहरूलाई फुकाउने साँचो पनि हाम्रै हातमा छ। इमानदारी, साहस, संवाद र क्षमाको सहाराले हामीले आफ्नो मनलाई पूर्ण रूपमा सफा र हलुका बनाउन सक्छौँ। जीवनको वास्तविक स्वतन्त्रता भनेको भौतिक बन्धनबाट मुक्त हुनु मात्र होइन, बरु मनका गाँठाहरूबाट मुक्त हुनु हो। जब मन हलुका हुन्छ, तब मात्र हामीले जीवनका रङहरूलाई वास्तविक रूपमा अनुभव गर्न सक्छौँ र अरूलाई पनि निस्वार्थ माया बाँड्न सक्छौँ। त्यसैले, आजै आफ्नो मनको ऐनामा हेरौँ र त्यहाँ भएका गाँठाहरूलाई प्रेमपूर्वक फुकाउने प्रयास गरौँ। हलुका मनले नै सुखको अनुभूति गर्न सक्छ र एउटा सार्थक जीवन बाँच्न सक्छ।

Comments

Popular Posts