माया र अपेक्षा

 

माया र अपेक्षा मानवीय सम्बन्धका यस्ता दुई अनिवार्य तत्व हुन्, जो सधैं एउटै बाटोमा हिँड्छन् तर यिनीहरूको सन्तुलन बिग्रिने बित्तिकै सम्बन्धको लय नै खलबलिन्छ। सामान्यतया हामी मायालाई एउटा पवित्र, निस्वार्थ र त्यागले भरिएको भावनाको रूपमा बुझ्छौँ भने अपेक्षालाई एउटा स्वार्थी चाहनाको रूपमा हेर्छौँ। तर वास्तविकतामा यी दुवै एकअर्काका पूरक हुन्। जहाँ माया हुन्छ, त्यहाँ स्वाभाविक रूपमा केही न केही अपेक्षाहरू जन्मिएका हुन्छन्। जब हामी कसैलाई आफ्नो मुटुको नजिक राख्छौँ, तब उसले हाम्रो भावना बुझिदेओस्, हामीलाई समय देओस् र हाम्रो सम्मान गरोस् भन्ने चाहना राख्नु कुनै गलत कुरा होइन। समस्या तब मात्र सुरु हुन्छ जब अपेक्षाको वजन मायाको गहिराइभन्दा बढी हुन थाल्छ। मायाले मानिसलाई स्वतन्त्रता दिन्छ भने अत्यधिक अपेक्षाले उसलाई साङ्लोमा बाँध्न खोज्छ। यही साङ्लो र स्वतन्त्रताबीचको द्वन्द्व नै माया र अपेक्षाको वास्तविक कथा हो।

सम्बन्धको सुरुवाती चरणमा मायाको रङ यति गाढा हुन्छ कि हामीलाई कुनै पनि अपेक्षाको आवश्यकता महसुस हुँदैन। त्यो बेला केवल अर्को व्यक्तिको उपस्थिति नै पर्याप्त हुन्छ। तर समय बित्दै जाँदा, सामीप्यता बढ्दै जाँदा मनमा अपेक्षाहरूको एउटा लामो सूची तयार हुन थाल्छ। हामीलाई लाग्छ कि यदि उसले मलाई साँच्चै माया गर्छ भने उसले मेरा सबै कुरा नभनीकन बुझ्नुपर्छ। यही 'नभनीकन बुझ्नुपर्ने' अपेक्षा नै धेरैजसो मनमुटावको जड बन्ने गर्छ। मानिस भुल्छ कि अर्को व्यक्ति जतिसुकै नजिक भए पनि उसको आफ्नै एउटा स्वतन्त्र अस्तित्व, आफ्नै सोचाइ र आफ्नै सीमितताहरू हुन्छन्। जब हाम्रा अपेक्षाहरूले अर्को व्यक्तिको वास्तविकतालाई स्विकार्न छोड्छन्, तब मायाको सुन्दर बगैँचामा गुनासोको झारपात उम्रिन थाल्छ।

अपेक्षा वास्तवमा एउटा यस्तो ऐना हो, जसमा हामी अर्को व्यक्तिलाई होइन, बरु आफ्नै चाहनाहरूलाई देखिरहेका हुन्छौँ। हामी अक्सर अर्को व्यक्तिलाई उसको वास्तविक स्वरूपमा माया गर्नुको साटो, हामीले उसको बारेमा बनाएको एउटा 'आदर्श छवि' लाई माया गरिरहेका हुन्छौँ। जब उसले त्यो छविअनुसार व्यवहार गर्दैन, तब हाम्रो अहङ्कारमा चोट पुग्छ र हामीलाई लाग्छ कि माया कम भयो। तर वास्तविकतामा माया कम भएको हुँदैन, केवल हाम्रा अपेक्षाहरू पूरा नभएका मात्र हुन्छन्। साँचो माया त्यो हो जसले अर्को व्यक्तिलाई ऊ जस्तो छ, त्यस्तै रूपमा स्विकार्ने साहस राख्छ। यदि हाम्रो मायामा "तिमीले यसो गरे मात्र म तिमीलाई माया गर्छु" भन्ने सर्त लुकेको छ भने, त्यो माया होइन, एउटा व्यापारिक सम्झौता मात्र हो।

सम्बन्धमा अपेक्षाहरू पूर्ण रूपमा समाप्त गर्न सकिँदैन र यो आवश्यक पनि छैन। यदि कसैबाट कुनै पनि अपेक्षा छैन भने त्यहाँ सम्बन्धको न्यानोपन पनि हुँदैन। एउटा बच्चाले आमाबाट मायाको अपेक्षा गर्छ, एउटा साथीले संकटमा साथको अपेक्षा गर्छ—यी सबै स्वाभाविक र स्वस्थ अपेक्षाहरू हुन्। तर जब अपेक्षा 'माग' मा परिणत हुन्छ र त्यो माग पूरा नहुँदा घृणा वा आक्रोश पैदा हुन्छ, तब बुझ्नुपर्छ कि सम्बन्धमा बिष घोलिँदैछ। मायामा एउटा अनौठो विरोधाभास हुन्छ—जति हामी अपेक्षा कम गर्छौँ, त्यति नै हामीले बढी माया र सम्मान प्राप्त गर्छौँ। किनकि जब हामी कसैलाई स्वतन्त्र छोडिदिन्छौँ, उसले आफ्नो खुसीले जे दिन्छ, त्यो कुनै पनि दबाबमा दिएको उपहारभन्दा धेरै गुणा मूल्यवान हुन्छ।

धेरैजसो मानिसहरू आफ्नो खुसीको चाबी अरूको हातमा सुम्पिन्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि मेरो पार्टनरले मलाई खुसी बनाउनुपर्छ, उसले मलाई पूर्ण बनाउनुपर्छ। यो अपेक्षा नै सबैभन्दा ठूलो भ्रम हो। कुनै पनि व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई पूर्ण बनाउन सक्दैन। हामी आफैँ भित्रबाट रित्तो छौँ भने संसारको सबैभन्दा ठूलो प्रेमीले पनि त्यो रिक्तता भर्न सक्दैन। माया भनेको दुईवटा रित्ता भाँडाहरू एकअर्कामा खन्याउनु होइन, बरु दुईवटा भरिएका हृदयहरूले आफ्नो खुसी साटासाट गर्नु हो। जब हामी आफैँसँग खुसी हुन सिक्छौँ, तब अर्को व्यक्तिप्रतिका हाम्रा अपेक्षाहरू बिस्तारै कम हुँदै जान्छन् र हाम्रो माया झन् बढी परिपक्व र शान्त बन्दै जान्छ।

अपेक्षाले मानिसलाई सधैँ भविष्यमा वा विगतमा अल्झाइरहन्छ। "उसले पहिले यसो गर्थ्यो, अहिले गर्दैन" वा "भोलि उसले मेरो लागि यसो गरिदेओस्" भन्ने सोचले वर्तमानको सुन्दर क्षणलाई खाइदिन्छ। माया त वर्तमानको अनुभूति हो। आज, अहिल्यै यसै क्षणमा हामी एकअर्काका लागि कति छौँ भन्ने कुराले मात्र अर्थ राख्छ। धेरै अपेक्षाहरू पाल्ने मानिस सधैँ मानसिक रूपमा तनावमा रहन्छ, किनकि संसारको कुनै पनि व्यक्ति हाम्रा सबै चाहनाहरू शतप्रतिशत पूरा गर्न समर्थ हुँदैन। जब हामी यो सत्यलाई स्विकार्छौँ, तब मात्र हामीले सम्बन्धमा 'शान्ति' को अनुभव गर्न सक्छौँ। साँचो प्रेमले अर्को व्यक्तिलाई बदल्न खोज्दैन, बरु उसलाई अझ राम्रो बन्नका लागि एउटा सुरक्षित वातावरण दिन्छ।

आजको भौतिकवादी युगमा त माया र अपेक्षाको सम्बन्ध झन् जटिल बनेको छ। मानिसहरू सम्बन्धलाई एउटा लगानी (Investment) को रूपमा हेर्न थालेका छन्। उनीहरूले गर्ने मायामा एउटा अदृश्य हिसाब-किताब लुकेको हुन्छ। "मैले तिम्रो लागि यति त्याग गरेँ, अब तिमीले मेरो लागि के गर्छौ?" भन्ने प्रश्नले सम्बन्धको पवित्रतालाई नष्ट गरिरहेको छ। त्याग त मायाको एउटा स्वाभाविक परिणाम हुनुपर्ने हो, तर यसलाई जब बदला लिने माध्यम बनाइन्छ, तब मायाको अन्त्य र स्वार्थको सुरुवात हुन्छ। अपेक्षाविहीन भएर कसैलाई माया गर्नु भनेको एउटा यस्तो दियो बाल्नु जस्तै हो जसले बदलामा उज्यालो माग्दैन, बरु आफैँ जलेर अरूलाई उज्यालो दिँदा नै सन्तुष्टि महसुस गर्छ।

सम्बन्धलाई जोगाउनका लागि माया मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यहाँ 'समझदारी' को पनि उत्तिकै भूमिका हुन्छ। समझदारी भनेको अर्को व्यक्तिको सीमा र मजबुरीलाई बुझ्नु हो। कहिलेकाहीँ अर्को व्यक्तिले हामीलाई माया नगरेको होइन, बरु उसले आफ्नो तरिकाले माया गरिरहेको हुन्छ जुन हाम्रा अपेक्षाहरूसँग मेल खाँदैन। हामी आफ्नो 'लभ ल्याङ्ग्वेज' वा मायाको भाषामा मात्र माया खोज्छौँ, तर उसले अर्कै भाषामा माया व्यक्त गरिरहेको हुन सक्छ। जब हामी आफ्ना अपेक्षाहरूको चस्मा फुकालेर हेर्छौँ, तब मात्र हामीले अर्को व्यक्तिको साँचो प्रयासलाई देख्न सक्छौँ।

अन्त्यमा, माया र अपेक्षाको यो लुकामारी जीवनभर चलिरहन्छ। तर जीवनको सार्थकता ती सम्बन्धहरूमा छ जहाँ अपेक्षा कम र स्वीकारोक्ति बढी हुन्छ। हामीले अर्को व्यक्तिबाट केही पाउनका लागि होइन, बरु उसलाई केही दिनका लागि माया गर्नुपर्छ। दिने आनन्द पाउनुमा भन्दा धेरै गुणा बढी हुन्छ। जब हाम्रो हृदयमा कसैप्रति साँचो करुणा र प्रेम जाग्छ, तब अपेक्षाहरू बिस्तारै बादल जस्तै फाटेर जान्छन् र बाँकी रहन्छ त केवल एउटा निर्मल र शान्त सम्बन्ध। माया एउटा यस्तो नदी हुनुपर्छ जो सधैँ बहिरहन्छ, जसलाई कुनै बाँध वा किनारको अपेक्षा हुँदैन। यदि हामीले आफ्ना सम्बन्धहरूलाई अपेक्षाको भारीबाट मुक्त गर्न सक्यौँ भने, हामीले यो धर्तीमै स्वर्गको अनुभव गर्न सक्छौँ। किनकि प्रेमको अन्तिम गन्तव्य भनेकै निःस्वार्थता र पूर्ण समर्पण हो।