सम्बन्धको भार
'सम्बन्धको भार' मानवीय संवेदनाको एउटा यस्तो जटिल र गम्भीर पाटो हो, जसलाई धेरैजसो मानिसहरूले आफ्नो छातीभित्र गुम्स्याएर बाँचेका हुन्छन्। सामान्यतया, हामी सम्बन्धलाई सहारा, स्नेह र सामिप्यताको पर्याय मान्छौं। तर, सधैं सम्बन्धहरू फूल जस्ता हलुका र सुगन्धित हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ तिनै सम्बन्धहरू एउटा यस्तो अदृश्य वजन बनिदिन्छन्, जसलाई मानिसले न त सजिलै बोकिरहन सक्छ, न त बीच बाटोमै फाल्न नै सक्छ। यो भार भौतिक वस्तुको जस्तो तौलमा नाप्न सकिने हुँदैन, तर यसले मन र मस्तिष्कलाई दिने दबाब कुनै फलामको पहाडभन्दा कम हुँदैन। सम्बन्धको भार तब महसुस हुन्छ जब सम्बन्धमा 'चाहना' भन्दा बढी 'बाध्यता' हाबी हुन थाल्छ र हृदयको स्वतन्त्रता सामाजिक वा भावनात्मक साङ्लोमा बाँधिन्छ।
सम्बन्धको भार सिर्जना हुनुको एउटा मुख्य कारण 'अपेक्षाको बोझ' हो। जब हामी कुनै सम्बन्धमा बाँधिन्छौं, तब दुवै पक्षका एकअर्काप्रति अनगिन्ती अपेक्षाहरू जन्मन्छन्। यी अपेक्षाहरू सुरुमा मायाको रूपमा देखिन्छन्, तर बिस्तारै ती 'माग' र 'नियम' मा परिणत हुन्छन्। जब एउटा व्यक्तिले अर्को व्यक्तिको खुसीका लागि आफ्नो अस्तित्व, आफ्नो रुचि र आफ्ना सपनाहरूलाई निरन्तर तिलाञ्जली दिनुपर्ने अवस्था आउँछ, तब त्यहाँ सम्बन्धको भार सुरु हुन्छ। मानिसलाई लाग्छ कि यदि उसले अर्को व्यक्तिको इच्छा पूरा गरेन भने सम्बन्ध टुट्नेछ वा उसले 'अशल' हुने दर्जा गुमाउनेछ। यही 'अशल बन्ने' वा 'सम्बन्ध जोगाउने' दबाबले गर्दा मानिसले भित्रभित्रै निसासिँदै त्यो भार बोकिरहन्छ।
दोस्रो ठूलो भार 'मौनता र संवादहीनता' बाट पैदा हुन्छ। कतिपय सम्बन्धहरू यस्ता हुन्छन् जहाँ दुई व्यक्ति एउटै छतमुनि बस्छन्, एउटै टेबलमा खाना खान्छन्, तर उनीहरूबीचको भावनात्मक दूरीले आकाश र धर्तीको जस्तो अन्तर सिर्जना गरेको हुन्छ। मनमा लागेका कुराहरू स्पष्ट भन्न नसक्नु, आफ्ना पीडाहरू लुकाउनु र केवल एउटा औपचारिक मुस्कानका साथ सम्बन्धको नाटक गरिरहनु संसारको सबैभन्दा ठूलो भार हो। जब सम्बन्धमा पारदर्शिता हराउँछ र गोपनीयताको पर्खाल अग्लो हुन्छ, तब हरेक शब्द र हरेक व्यवहार बोझिलो लाग्न थाल्छ। यस्तो अवस्थामा मानिसले अर्को व्यक्तिको उपस्थितिलाई आनन्दको रूपमा होइन, बरु एउटा सजायको रूपमा लिन थाल्छ।
सामाजिक मर्यादा र 'लोग्नेमान्छेले के भन्लान्' भन्ने डरले पनि सम्बन्धको भारलाई झन् गरुङ्गो बनाइदिन्छ। हाम्रो समाजमा सम्बन्ध तोड्नुलाई अझै पनि एउटा असफलता वा कलङ्कको रूपमा हेरिन्छ। विशेष गरी वैवाहिक सम्बन्धको हकमा, मानिसहरू खुसी नभए पनि केवल समाजको डरले, छोराछोरीको भविष्यको बहानाले वा आर्थिक असुरक्षाले गर्दा खोक्रो सम्बन्धलाई तानेर अगाडि बढाइरहेका हुन्छन्। यस्तो 'जबरजस्तीको साथ' ले मानिसको सिर्जनशीलता, मानसिक शान्ति र शारीरिक स्वास्थ्यलाई बिस्तारै खिया लगाउँदै लैजान्छ। बाहिरबाट हेर्दा एउटा सुन्दर परिवार देखिन सक्छ, तर भित्रभित्रै त्यहाँका सदस्यहरूले एउटा यस्तो भारी बोकेका हुन्छन् जसले उनीहरूलाई हरेक दिन अलिअलि गर्दै मारिरहेको हुन्छ।
सम्बन्धको भार 'अपराधबोध' (Guilt) बाट पनि जन्मन्छ। कहिलेकाहीँ हामी कसैको उपकारको बदलामा वा विगतमा गरेका गल्तीहरूको प्रायश्चित गर्नका लागि कुनै सम्बन्धमा टाँसिइरहेका हुन्छौं। यदि अर्को व्यक्ति हामीप्रति अति नै आश्रित छ वा उसले हाम्रो लागि धेरै त्याग गरेको छ भने, हामीलाई लाग्छ कि उसलाई छोड्नु भनेको मानवताको विरुद्ध हो। यो 'दया' मा टिकेको सम्बन्धले कहिल्यै पनि तृप्ति दिँदैन। दयाले सम्मानको ठाउँ लिन सक्दैन, र सम्मान बिनाको सम्बन्ध केवल एउटा जिम्मेवारीको बोझ मात्र हो। यस्तो भार बोक्ने व्यक्तिले सधैं आफूलाई एउटा बन्दी जस्तो महसुस गर्छ, जो आफ्नो इच्छाले कतै जान सक्दैन।
आधुनिक र डिजिटल युगले त सम्बन्धको भारलाई झन् नयाँ आयाम दिएको छ। आजभोलि मानिसहरू आफ्नो सम्बन्धलाई सामाजिक सञ्जालमा 'पर्फेक्ट' देखाउने होडमा छन्। हप्तैपिच्छेका फोटोहरू, महँगा उपहारहरू र सार्वजनिक रूपमा व्यक्त गरिने प्रेमका शब्दहरूले गर्दा एउटा यस्तो भ्रम सिर्जना गरिन्छ कि मानिसहरू साँच्चै खुसी छन्। तर यो 'भर्चुअल' छविलाई कायम राख्नका लागि वास्तविक जीवनमा जुन तनाव झेल्नुपर्छ, त्यो सम्बन्धको अर्को ठूलो भार हो। मानिसहरू आफ्नो वास्तविक भावना व्यक्त गर्नुभन्दा पनि अरूको अगाडि राम्रो देखिनका लागि बढी समय र ऊर्जा खर्च गर्छन्, जसले गर्दा सम्बन्धको मौलिकता र सरलता हराउँदै जान्छ।
सम्बन्धको भारले मानिसलाई 'एक्लै' हुनुभन्दा पनि 'सँगै भएर एक्लो' हुनुको चरम पीडा दिन्छ। जब हामीलाई थाहा हुन्छ कि हाम्रो छेउमा भएको व्यक्तिले हाम्रो आत्माको आवाज सुन्न सक्दैन, तब त्यो सामीप्यता नै एउटा बोझ बन्छ। यो भारले बिस्तारै मानिसको आत्मविश्वासलाई कमजोर बनाउँछ। उसलाई लाग्न थाल्छ कि ऊ सायद माया पाउन लायककै छैन वा जीवन यस्तै सम्झौताको नाम हो। यसले गर्दा मानिसमा उदासीनता (Depression) र चिन्ता (Anxiety) जस्ता समस्याहरू देखिन थाल्छन्। सम्बन्ध जसले ऊर्जा दिनुपर्ने थियो, त्यसले नै ऊर्जा चुस्न थालेपछि मानिसको पूरै व्यक्तित्व ओइलाएर जान्छ।
के सम्बन्धको भारलाई सधैं बोकिरहनु पर्छ? यो एउटा यस्तो प्रश्न हो जसको उत्तर सहज छैन। कतिपय अवस्थामा धैर्यता र संवादले भारलाई हल्का बनाउन सकिन्छ। यदि दुवै पक्षले इमानदारीका साथ आफ्ना समस्याहरू साझा गर्ने र एकअर्काको स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने हो भने, सम्बन्धमा फेरि नयाँ पालुवा पलाउन सक्छ। तर, यदि सम्बन्धको भारले मानिसको आत्मसम्मानलाई नै कुल्चन थाल्छ र उसको मानसिक सन्तुलन बिगार्न थाल्छ भने, त्यस्तो भारीलाई बिसाउनु नै बुद्धिमानी हुन्छ। कुनै पनि सम्बन्ध मानिसभन्दा ठूलो हुन सक्दैन। सम्बन्ध मानिसको खुसी र विकासका लागि हुनुपर्छ, न कि उसको पतन र पीडाका लागि।
भारी बिसाउनुको अर्थ सधैं सम्बन्ध तोड्नु मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ सम्बन्धमा 'दुरी' (Space) कायम गर्नु पनि भार कम गर्ने एउटा तरिका हो। एकअर्कालाई आफ्नो व्यक्तिगत जीवन बाँच्न दिने, आफ्ना रुचिहरूलाई पछ्याउने र हरेक कुरामा अर्को व्यक्तिमा आश्रित नहुने हो भने सम्बन्धको वजन निकै घट्छ। आत्मीयता र नियन्त्रण बीचको भिन्नता बुझ्नु नै सम्बन्धको भारबाट बच्ने उत्तम उपाय हो। जब हामी अर्को व्यक्तिलाई ऊ जस्तो छ त्यस्तै रूपमा स्विकार्छौं र उसलाई बदल्ने जिद्दी छोड्छौं, तब हाम्रो मनको धेरै भारी स्वतः कम भएर जान्छ।
सम्बन्धको भार बोक्ने मानिसहरू अक्सर 'आशा' मा बाँचिरहेका हुन्छन्—"भोलि सबै ठिक हुनेछ।" यो आशा कहिलेकाहीँ एउटा भ्रम पनि हुन सक्छ। हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि समयले मात्र सबै कुरा ठिक पार्दैन, बरु हाम्रा निर्णय र प्रयासहरूले मात्र परिवर्तन ल्याउँछन्। यदि एउटा जहाजमा धेरै भारी भयो भने त्यो डुब्छ; सम्बन्धको जहाजलाई डुब्नबाट जोगाउनका लागि कहिलेकाहीँ अनावश्यक अपेक्षाहरू र अहंकारको भारलाई समुद्रमा फ्याँक्नु पर्ने हुन्छ। इमानदार संवाद नै त्यो औजार हो जसले सम्बन्धको भारीलाई टुक्रा-टुक्रा पार्न सक्छ।
अन्त्यमा, सम्बन्धको भार मानवीय जीवनको एउटा अनिवार्य अनुभव जस्तै बनेको छ। कसैले यसलाई कर्तव्यको नाम दिन्छन् त कसैले मायाको। तर साँचो अर्थमा, जुन सम्बन्धले तपाईँलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा रहन दिँदैन र तपाईँको मुस्कानलाई नै बोझिलो बनाइदिन्छ, त्यो सम्बन्धको पुनर्विचार गर्नु जरुरी छ। जीवन निकै छोटो छ र यसलाई अरूको अपेक्षा र आफ्नै मजबुरीको भारी बोकेर बिताउनु आफैंप्रतिको अन्याय हो। सम्बन्धको डोरीले हात समात्नु पर्छ, गला रेट्नु हुँदैन। जब हामीले आफूलाई माया गर्न सिक्छौं र आफ्नो शान्तिलाई प्राथमिकता दिन्छौं, तब मात्र हामीले अरूसँगको सम्बन्धलाई पनि स्वस्थ र हलुका बनाउन सक्छौं। सम्बन्धको भारलाई बिसाएर स्वतन्त्र श्वास फेर्नु नै जीवनको वास्तविक स्वतन्त्रता हो। यो संसारमा कोही पनि सधैंका लागि हुँदैन, त्यसैले जतिन्जेल सँगै रहिन्छ, त्यो साथ हलुका, रङ्गीन र प्रेमिल हुनुपर्छ, बोझिलो र धमिलो होइन।
Comments
Post a Comment