सम्झनाका सहारा

 

'सम्झनाका सहारा' मानवीय जीवनको त्यो अदृश्य तर सबैभन्दा बलियो आधार स्तम्भ हो, जसले मानिसलाई विगतको सुन्दरतासँग जोडेर वर्तमानको संघर्ष झेल्ने शक्ति प्रदान गर्छ। जीवन एउटा निरन्तर बगिरहेको नदी जस्तै हो, जहाँ समयका छालहरूले धेरै कुराहरू बगाएर लैजान्छन्। मानिसहरू आउँछन् र जान्छन्, परिस्थितिहरू बदलिन्छन्, र खुसीका क्षणहरू पनि बिस्तारै धमिलो हुँदै जान्छन्। तर, यी सबै परिवर्तनका बीचमा यदि केही कुरा स्थिर रहन्छ भने, ती हुन् हाम्रा सम्झनाहरू। सम्झना केवल मस्तिष्कमा सञ्चित तथ्याङ्क मात्र होइन, यो त आत्माको एउटा यस्तो चौतारी हो जहाँ थकित यात्रीले एकछिन बसेर विश्राम लिन सक्छ। जब जीवनको बाटोमा अँध्यारो छाउँछ, तब यिनै सम्झनाका साना-साना ज्योतिहरूले हामीलाई बाटो देखाउँछन् र बाँच्ने एउटा नयाँ उमङ्ग दिन्छन्।

सम्झनाका सहाराहरू विभिन्न स्वरूपमा हाम्रा वरिपरि छरिएका हुन्छन्। कहिलेकाहीँ यो एउटा पुरानो तस्बिरमा मुस्कुराइरहेको अनुहार हुन्छ, जसले हामीलाई हाम्रो बाल्यकालको निस्वार्थ खुसीमा फर्काइदिन्छ। कहिलेकाहीँ यो कुनै खास सुगन्ध वा संगीतको धुन हुन्छ, जसले अचानक हामीलाई कसैको न्यानो काख वा प्रियजनको सामीप्यतामा पुऱ्याइदिन्छ। सम्झनाको शक्ति यति अद्भुत छ कि यसले भौतिक रूपमा अस्तित्वमा नभएका मानिसहरूलाई पनि हाम्रै छेउमा जीवित गराइदिन्छ। जब हामी कसैलाई गुमाउँछौं, तब सुरुमा पीडा असह्य हुन्छ। तर बिस्तारै-बिस्तारै, तिनै मानिससँग बिताएका पलहरू, उनीहरूले बोलेका शब्दहरू र उनीहरूका सिकाईहरू सम्झना बनेर हाम्रो सहारा बन्न थाल्छन्। उनीहरूको अनुपस्थितिले सिर्जना गरेको रिक्ततालाई यिनै सम्झनाका सहाराहरूले भर्ने प्रयास गर्छन्।

जीवनका कठिन मोडहरूमा, जब मानिसले आफूलाई एक्लो र असहाय महसुस गर्छ, तब सम्झनाहरू नै उसका सबैभन्दा असल साथी बन्छन्। एउटा मान्छे जब घरदेखि टाढा परदेशमा संघर्ष गरिरहेको हुन्छ, तब उसको आमाको हातले पकाएको खानाको स्वाद, बुबाको स्नेहपूर्ण स्पर्श र गाउँका पाखा-पखेराका सम्झनाहरू नै उसका ऊर्जाका स्रोत हुन्छन्। ती सम्झनाहरूले उसलाई यो महसुस गराउँछन् कि कतै न कतै कोही यस्तो छ जो उसको पर्खाइमा छ र उसको सफलतामा खुसी हुनेछ। यो 'अदृश्य साथ' नै सम्झनाको वास्तविक सहारा हो। यसले मानिसलाई टुट्नबाट जोगाउँछ र उसलाई आफ्नो जरासँग जोडिराख्छ। सम्झनाहरूले मानिसलाई उसको परिचय र अस्तित्वको बोध गराइरहन्छन्।

सम्झनाका सहाराहरू केवल सुखद मात्र हुँदैनन्; कहिलेकाहीँ दुःखका सम्झनाहरूले पनि हामीलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छन्। विगतका असफलता, चोट र आँसुका सम्झनाहरूले हामीलाई वर्तमानमा सचेत र धैर्यवान हुन सिकाउँछन्। हामीले पहिले कसरी ती अप्ठ्याराहरू पार गरेका थियौं भन्ने सम्झनाले वर्तमानको समस्यासँग लड्ने आत्मविश्वास दिन्छ। यस अर्थमा, सम्झनाहरू हाम्रो जीवनका महान शिक्षकहरू हुन्। तिनले हामीलाई गल्ती दोहोऱ्याउनबाट बचाउँछन् र अनुभवको खानी प्रदान गर्छन्। जुन मानिससँग सम्झनाको समृद्ध कोष हुन्छ, ऊ जीवनको कुनै पनि अवस्थामा भावनात्मक रूपमा दरिद्र हुँदैन। सम्झनाहरूले मानिसलाई समयको सीमाभन्दा माथि उठेर बाँच्न सिकाउँछन्।

सम्बन्धहरूमा सम्झनाको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दुई व्यक्तिबीचको सम्बन्ध केवल वर्तमानका क्षणहरूले मात्र टिकेको हुँदैन, बरु यो त वर्षौंदेखि सँगालिएका साझा सम्झनाहरूको जगमा उभिएको हुन्छ। सँगै हाँसेका पलहरू, सँगै रोएका रातहरू, र सँगै पार गरेका चुनौतीहरूले एउटा यस्तो भावनात्मक डोरी बुन्छन् जसलाई सानोतिनो विवादले चुँडाउन सक्दैन। जब कुनै सम्बन्धमा दरार आउन थाल्छ, तब तिनै पुराना सुन्दर सम्झनाहरूले मध्यस्थकर्ताको काम गर्छन्। "हामीले कति धेरै सुन्दर समय बिताएका थियौं" भन्ने एउटै सम्झनाले पनि मानिसको अहंकारलाई पगालेर फेरि मिलनको बाटो खोल्न सक्छ। सम्झनाहरू नै ती धागा हुन् जसले टाढा भएका मनहरूलाई पनि नजिक ल्याउँछन्।

प्रविधिको यो आधुनिक युगमा हामीले सम्झनाहरूलाई सँगाल्ने नयाँ-नयाँ तरिकाहरू त पाएका छौं, तर ती उपकरणहरूले दिने सुविधाभन्दा मनभित्रको 'भावनात्मक एलबम' धेरै गुणा मूल्यवान हुन्छ। मोबाइलका तस्बिरहरू हराउन सक्छन्, सामाजिक सञ्जालका यादहरू मेटाउन सकिन्छ, तर हृदयको पानामा कोरिएका सम्झनाहरू शाश्वत हुन्छन्। यी सम्झनाहरूले मानिसलाई एउटा यस्तो संसारमा लैजान्छन् जहाँ उमेरको कुनै अर्थ हुँदैन, जहाँ विछोडको कुनै डर हुँदैन। एउटा वृद्ध मान्छे जब आफ्ना आँखा चिम्लेर आफ्नो जवानीका दिनहरू सम्झन्छ, तब उसको चाउरी परेको अनुहारमा पनि एउटा अनौठो चमक देखिन्छ। त्यो चमक नै सम्झनाका सहाराको जीवन्त प्रमाण हो। यसले बुढ्यौलीको एक्लोपनलाई पनि उत्सवमा परिणत गरिदिन्छ।

कहिलेकाहीँ सम्झनाका सहाराहरू बोझिला पनि हुन सक्छन्, विशेष गरी जब मानिस विगतमा मात्र अल्झिएर वर्तमानलाई बेवास्ता गर्न थाल्छ। तर, सकारात्मक रूपमा हेर्ने हो भने, सम्झनाहरूले मानिसलाई 'कृतज्ञ' हुन सिकाउँछन्। हामीले जीवनमा पाएका सबै कुराहरू र भेटेका सबै मानिसहरूका लागि एउटा गहिरो धन्यवादको भाव पैदा हुन्छ। सम्झनाहरूले नै मानिसलाई 'प्रेम' को वास्तविक परिभाषा बुझाउँछन्। प्रेम भनेको केवल वर्तमानको आकर्षण मात्र होइन, बरु यो त समयको अन्त्यसम्म कसैको यादलाई मुटुको कुनामा सजाएर राख्ने प्रतिबद्धता पनि हो। जसरी एउटा रुखका जराहरू जमिनमुनि फैलिएका हुन्छन् र त्यसले रुखलाई आँधीबेहरीमा पनि स्थिर राख्छ, त्यसरी नै सम्झनाका जराहरूले हाम्रो व्यक्तित्वलाई स्थिरता प्रदान गर्छन्।

सम्झनाका सहाराहरूले मानिसलाई सृजनशील पनि बनाउँछन्। संसारका महान साहित्यकार, कवि र कलाकारहरूले आफ्ना उत्कृष्ट सिर्जनाहरू तिनै सम्झनाका जगमा उभिएर गरेका हुन्। एउटा कविको कवितामा तिनै पुराना यादहरू शब्द बनेर बग्छन्, एउटा संगीतकारको धुनमा तिनै वितेका पलहरू लय बनेर गुञ्जन्छन्। सम्झनाहरू एउटा यस्तो कच्चा पदार्थ हुन् जसलाई कलाको माध्यमबाट अमर बनाउन सकिन्छ। यसरी सम्झनाहरू केवल व्यक्तिगत मात्र रहँदैनन्, ती सामूहिक बन्छन् र पूरै समाजका लागि प्रेरणाका स्रोत बन्न पुग्छन्। सम्झनाहरूले नै इतिहासलाई जीवित राख्छन् र आउने पुस्तालाई आफ्नो गौरव र पहिचानको बोध गराउँछन्।

जीवनको अन्तिम क्षणमा जब मानिसले आफ्नो पूरै यात्रालाई फर्केर हेर्छ, तब उसले आफ्नो धनसम्पत्ति वा पद-प्रतिष्ठालाई होइन, बरु तिनै स-साना तर अर्थपूर्ण सम्झनाहरूलाई सम्झनेछ। उसले सम्झनेछ—त्यो पहिलो भेट, त्यो निःस्वार्थ सहयोग, त्यो प्रेमपूर्ण आलिंगन र ती हाँसोका फोकाहरू। ती सम्झनाहरू नै उसका अन्तिम सहारा बन्छन्, जसले मृत्युको डरलाई पनि कम गरिदिन्छन्। मानिस मरेर गए पनि उसका सम्झनाहरू अरूका लागि सहारा बनेर छोडिएका हुन्छन्। यसरी सम्झनाको चक्र निरन्तर चलिरहन्छ र मानवीय संवेदनालाई जीवन्त राखिरहन्छ।

अन्त्यमा, सम्झनाका सहाराहरू ईश्वरले मानिसलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो वरदान हुन्। यसले जीवनलाई जटिलताबाट सरलतातिर र शून्यताबाट पूर्णतातिर लैजान्छ। हामीले सधैं प्रयास गर्नुपर्छ कि हामीले आजको दिनमा यस्ता कार्यहरू गरौं र यस्ता सम्बन्धहरू बुनौं, जसले भोलि गएर हाम्रो लागि र अरूको लागि पनि सुन्दर सम्झनाका सहाराहरू बनून्। जीवन त आखिर सम्झनाहरूको एउटा विशाल सङ्ग्रह नै त हो। जति सुन्दर र पवित्र हाम्रा सम्झनाहरू हुन्छन्, हाम्रो जीवनको वस्त्र त्यति नै रङ्गीन र न्यानो हुन्छ। त्यसैले, सम्झनाहरूलाई बोझ होइन, बरु शक्ति बनाऔं। तिनलाई मुटुको धड्कनमा सजाऔं र तिनकै सहारामा जीवनको यो अनौठो यात्रालाई हाँस्दै-हाँस्दै अगाडि बढाऔं। सम्झनाहरूले नै हामीलाई सिकाउँछन् कि—शरीर नाशवान भए पनि, अनुभूति र प्रेम सधैं अमर रहन्छन्।