अर्थ

 

दार्शनिक यात्राहरूको यस महायात्रामा जब हामी 'अर्थ' को खोजीमा निस्कन्छौँ, तब हामी मानिस हुनुको सबैभन्दा केन्द्रीय र जटिल प्रश्नसँग ठोक्किन पुग्छौँ। 'अर्थ' केवल शब्दकोषमा भेटिने परिभाषा मात्र होइन; यो त त्यो अदृश्य धागो हो जसले हाम्रो अस्तित्वका छरिएका पाटाहरूलाई एउटा अर्थपूर्ण मालामा उनेको हुन्छ। मानिसको सम्पूर्ण इतिहास वास्तवमा अर्थकै खोजीको इतिहास हो। हामी किन छौँ? हाम्रा दुःखहरूको प्रयोजन के हो? र यो अनन्त ब्रह्माण्डमा हाम्रो सानो जीवनको मूल्य के छ? यी प्रश्नहरूले नै दर्शनको जग बसालेका हुन्। जब जीवनबाट अर्थ हराउँछ, तब संसारका सारा सुखसुविधाहरू भए पनि मानिसले आफूलाई एउटा रित्तो भाँडो जस्तो महसुस गर्छ। त्यसैले अर्थको खोजी नै वास्तवमा बाँच्ने आधार हो।

पूर्वीय दर्शनमा अर्थलाई 'पुरुषार्थ' को एउटा महत्त्वपूर्ण अङ्ग मानिएको छ। यहाँ अर्थको दुईवटा आयाम छन्: एउटा भौतिक समृद्धि र अर्को परम सत्यको बोध। उपनिषद्हरूले सिकाउँछन् कि जबसम्म मानिसले वस्तुहरूको बाहिरी रूपमा मात्र अर्थ खोज्छ, तबसम्म ऊ अतृप्त रहन्छ। साँचो अर्थ त त्यो हो जसले हामीलाई बन्धनबाट मुक्त गरोस्। 'तत्वमसि' (त्यो तिमी नै हौ) जस्ता महावाक्यहरूले अर्थको गहिराइलाई व्यक्ति र ब्रह्माण्डको एकाकारितामा लगेर विसर्जन गरिदिन्छन्। यहाँ अर्थ भनेको कुनै बाहिरी प्राप्ति होइन, बरु आफ्नै स्वरूपको पहिचान हो। जब एउटा थोपाले आफू समुद्रको अंश भएको बुझ्छ, तब उसको यात्राको अर्थ पूरा हुन्छ।

पश्चिमी दर्शनमा, विशेष गरी बीसौँ शताब्दीको अस्तित्ववादले अर्थको प्रश्नलाई अर्कै कोणबाट हेरेको छ। भिक्टर फ्रान्कलले आफ्नो प्रसिद्ध कृति 'म्यान्स सर्च फर मिनिङ' मा भनेका छन् कि मानिसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नै जीवनमा अर्थ भेटाउनु हो। नाजी यातना शिविरको नरक भोग्दा पनि जसले आफ्नो बाँच्नुको कुनै न कुनै अर्थ देखिरहेका थिए, उनीहरू नै जीवित रहन सफल भए। अस्तित्ववादीहरू मान्छन् कि यो संसार आफैँमा 'निरर्थक' (Absurd) छ; यसको कुनै पहिल्यै निर्धारित अर्थ छैन। तर, यहीँ नै मानिसको स्वतन्त्रता लुकेको छ। हामी आफैँ आफ्नै जीवनको अर्थ निर्माण गर्ने मूर्तिकार हौँ। हामीले गर्ने कर्म, हामीले दिने प्रेम र हामीले भोग्ने पीडालाई हामी आफैँले कस्तो अर्थ दिन्छौँ, त्यसैले हाम्रो व्यक्तित्व निर्धारण गर्छ।

अर्थको खोजीमा एउटा ठूलो बाधा भनेको 'भ्रम' हो। हामी अक्सर पद, पैसा र प्रतिष्ठामा जीवनको अर्थ खोजिरहेका हुन्छौँ। तर समयको प्रवाहमा यी सबै कुराहरू बालुवाको महल जस्तै भत्किन्छन्। जब मृत्युको छाया अगाडि आउँछ, तब यी भौतिक अर्थहरू अर्थहीन बन्न पुग्छन्। त्यस्तो बेला केवल त्यो अर्थ मात्र बाँकी रहन्छ, जुन हामीले अरूको सेवामा, सिर्जनामा वा आत्मज्ञानमा खर्चिएका हुन्छौँ। अर्थ कुनै तयारी वस्तु होइन जुन बजारमा किन्न पाइयोस्; यो त एउटा प्रक्रिया हो, एउटा साधना हो। प्रत्येक पल सजग भएर बाँच्नु र आफ्ना भोगाइहरूलाई विवेकको कसीमा घोटेर हेर्नु नै अर्थको नजिक पुग्नु हो।

भाषाको सन्दर्भमा 'अर्थ' शब्द आफैँमा एउटा रहस्य हो। एउटै शब्दको अर्थ फरक–फरक व्यक्ति र परिस्थितिमा फरक हुन सक्छ। एउटाका लागि जुन कुरा जीवनको सार हो, अर्कोका लागि त्यो व्यर्थको कोलाहल हुन सक्छ। यसले के देखाउँछ भने अर्थ वस्तुनिष्ठ (Objective) भन्दा पनि बढी आत्मनिष्ठ (Subjective) हुन्छ। हाम्रो भित्री चेतना जति गहिरो र सफा हुन्छ, हामीले संसारमा त्यति नै गहिरो अर्थ देख्न थाल्छौँ। एउटा दार्शनिकका लागि ढुङ्गामा पनि एउटा कथा लुकेको हुन्छ, रुखको पात झर्दा पनि एउटा सन्देश प्राप्त हुन्छ, र कसैको आँसुमा पनि ब्रह्माण्डीय करुणाको अर्थ झल्किन्छ।

अन्ततः, अर्थको यात्रा शब्दबाट सुरु भएर निःशब्दमा अन्त्य हुन्छ। जब हामी अर्थ खोज्दा खोज्दै यस्तो ठाउँमा पुग्छौँ जहाँ कुनै प्रश्न बाँकी रहँदैन, त्यही नै अर्थको शिखर हो। त्यहाँ पुगेपछि बुझिन्छ कि जीवनको कुनै एउटा ठूलो अर्थ हुनु पर्दैन, बरु यो जीवन आफैँमा एउटा उत्सव हो र यसलाई पूर्णताका साथ बाँच्नु नै यसको सबैभन्दा ठूलो अर्थ हो। हामीले खोजिरहेको 'अर्थ' कतै टाढा लुकेको छैन, यो त हाम्रै सासहरूमा, हाम्रै सम्बन्धहरूमा र हाम्रै वर्तमानको क्षणमा गुञ्जिरहेको छ। जब हामी खोज्न छोडेर 'हुन' (Being) थाल्छौँ, तब अर्थ आफैँ प्रकाशित हुन्छ।