शब्द

 

दार्शनिक यात्राहरूको यो गहिरो शृङ्खलामा 'शब्द' एउटा यस्तो विन्दु हो जहाँबाट विचारले आकार ग्रहण गर्छ र शून्यताले अभिव्यक्ति पाउँछ। हामीले प्रयोग गर्ने शब्दहरू केवल ध्वनिका सङ्केत मात्र होइनन्, यी त चेतनाका बाहक हुन् जसले अदृश्य भावलाई दृश्य संसारमा अवतरण गराउँछन्। पूर्वीय दर्शनमा शब्दलाई 'शक्ति' को रूपमा हेरिएको छ। भनिन्छ, "शब्द सोझै ब्रह्म हो," किनभने शब्दमा सिर्जना र विनाश दुवैको सामर्थ्य लुकेको हुन्छ। एउटा शब्दले कसैको जीवनमा आशाको दीप बाल्न सक्छ भने त्यही शब्दले कसैको हृदयमा कहिल्यै निको नहुने घाउ पनि बनाउन सक्छ। त्यसैले शब्दको यात्रा वास्तवमा सत्यको खोजीको यात्रा हो।

जब हामी शब्दको गहिराइमा पुग्छौँ, हामीले 'नाम' र 'रूप' बीचको सम्बन्धलाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ। संसारमा रहेका प्रत्येक वस्तुको एउटा नाम छ र त्यो नाम शब्दबाटै बन्छ। तर के शब्द नै वस्तु हो? दार्शनिक प्रश्न यहीँबाट सुरु हुन्छ। गुलाब भन्दैमा गुलाबको सुगन्ध आउँदैन र आगो भन्दैमा हात पोल्दैन। यसको अर्थ शब्द केवल एउटा इसारा वा सङ्केत मात्र हो, वास्तविक सत्य त शब्दभन्दा निकै पर कतै अस्तित्वमा छ। महान् दार्शनिकहरूले सिकाएका छन् कि शब्दहरू औँला जस्तै हुन् जसले चन्द्रमातिर सङ्केत गरिरहेका हुन्छन्; तर मानिसहरू अक्सर औँलामै अल्झिन्छन् र चन्द्रमालाई हेर्न बिर्सिन्छन्। हाम्रो जीवनका धेरैजसो कलह र भ्रमहरू शब्दकै गलत व्याख्या वा शब्दमाथिको अत्याधिक निर्भरताका कारण उब्जिरहेका हुन्छन्।

पश्चिमी दर्शनमा भाषाको दर्शन (Philosophy of Language) ले शब्दलाई विचारको सीमा मानेको छ। लुडविग विट्गेन्स्टाइनले भनेका थिए, "मेरो भाषाको सीमा नै मेरो संसारको सीमा हो।" यसको गहिरो अर्थ यो हो कि हामीसँग जति थोरै शब्द हुन्छन्, हाम्रो सोच्ने दायरा पनि त्यति नै साँघुरो हुन्छ। हामीले जुन कुरालाई शब्दमा व्यक्त गर्न सक्दैनौँ, त्यसलाई महसुस गर्न वा बुझ्न पनि कठिन हुन्छ। तर आध्यात्मिक गहिराइमा पुग्दा यो धारणा अलि फरक देखिन्छ। बुद्ध वा उपनिषद्का ऋषिहरूले शब्दलाई एउटा 'डुङ्गा' को रूपमा व्याख्या गरेका छन्। डुङ्गा नदी तर्नका लागि आवश्यक छ, तर नदी तुलिसकेपछि डुङ्गालाई टाउकोमा बोकेर हिँड्नु मूर्खता हो। त्यसैगरी, ज्ञान प्राप्तिका लागि शब्द चाहिन्छ, तर परम सत्यको अनुभव गर्न शब्दहरूलाई त्यागेर मौनतामा प्रवेश गर्नैपर्छ।

शब्दको अर्को एउटा पक्ष 'मन्त्र' हो। मन्त्र भनेको त्यस्तो शब्द वा ध्वनिको समूह हो जसले मनलाई यन्त्र जस्तै अनुशासित बनाउँछ। जब कुनै शब्दलाई बारम्बार दोहोर्‍याइन्छ र त्यसमा एकाग्रता मिसाइन्छ, तब त्यो शब्द साधारण अर्थबाट माथि उठेर एउटा दिव्य ऊर्जामा परिणत हुन्छ। यसले के देखाउँछ भने शब्दको शक्ति त्यसको अर्थमा मात्र होइन, बरु त्यसको कम्पन र भावमा पनि लुकेको हुन्छ। आजको आधुनिक समाजमा हामी शब्दहरूको बाढीमा बाँचिरहेका छौँ—सामाजिक सञ्जालदेखि समाचारसम्म जताततै शब्दै शब्द छन्। तर जति धेरै शब्दहरू प्रयोग भइरहेका छन्, त्यति नै शब्दको मूल्य घट्दै गइरहेको छ। हामी धेरै बोल्छौँ तर थोरै भन्छौँ। हामी धेरै सुन्छौँ तर थोरै बुझ्छौँ।

दार्शनिक यात्रुले शब्दको प्रयोग गर्दा अत्यन्तै सचेत हुनुपर्छ। 'सत्य' बोल्नु मात्र पर्याप्त छैन, त्यो सत्य 'प्रिय' र 'हितकारी' पनि हुनुपर्छ भन्ने पूर्वीय मान्यता छ। शब्द जब अहङ्कारसँग मिसिन्छ, तब त्यो विष बन्छ; तर जब शब्द करुणासँग मिसिन्छ, तब त्यो अमृत बन्छ। अतृप्तिको बेला निस्कने शब्दहरू छटपटीका प्रतीक हुन् भने शान्तिको बेला निस्कने शब्दहरू बुद्धत्वका प्रतिध्वनि हुन्। हाम्रो भित्री आवाज जब शुद्ध हुन्छ, तब हाम्रा शब्दहरूमा एउटा अलौकिक वजन आउँछ। त्यस्तो बेला बोलेका थोरै शब्दले पनि युगौँसम्म मानिसको चेतनालाई हल्लाइदिने शक्ति राख्छन्।

अन्ततः, शब्दको अन्तिम गन्तव्य भनेको 'मौन' नै हो। सबैभन्दा गहन कुराहरू शब्दमा भन्न सकिँदैन—प्रेम, ईश्वर, मृत्यु, र अस्तित्वको आनन्द। यी कुराहरू शब्दको सीमाभन्दा बाहिर छन्। एउटा सफल दार्शनिक यात्रा त्यो हो जहाँ यात्रीले शब्दको सहारा लिँदै यस्तो ठाउँमा पुग्छ जहाँ शब्दहरू आफैँ हराउँछन् र केवल अनुभव मात्र बाँकी रहन्छ। शब्दहरू केवल सिँढी हुन्, छत होइनन्। हामीले शब्दलाई बुझ्नुपर्छ, त्यसको सम्मान गर्नुपर्छ, तर त्यसको बन्धनमा पर्नु हुँदैन। जब शब्दहरू मौनमा पग्लिन्छन्, तब मात्र वास्तविक संवाद सुरु हुन्छ—आत्माको आत्मासँगको संवाद।