काँचको सम्बन्ध

 नाता र सम्बन्धहरू कस्ता हुन्छन् होला? कहिलेकाहीँ म एकान्तमा बसेर यही कुरा घोत्लिरहन्छु। हामी मानिसहरू जीवनभर कति धेरै नाताहरू बुन्छौँ—कसैलाई रगतको नाम दिन्छौँ, कसैलाई भावनाको, त कसैलाई केवल एउटा छोटो साथको। तर यी सबै नाताहरूमध्ये केही सम्बन्धहरू यस्ता हुन्छन्, जसलाई म 'काँचको सम्बन्ध' भन्न रुचाउँछु। काँच, अर्थात् सिसा—जुन बाहिरबाट हेर्दा अति नै सुन्दर, पारदर्शी, चम्किलो र आकर्षक देखिन्छ। तर त्यसको भित्री सत्य भनेको त्यो एकदमै नाजुक र सानो चोटले पनि टुक्रिन सक्ने हुन्छ। हाम्रा धेरैजसो सम्बन्धहरू पनि त ठ्याक्कै त्यस्तै काँचजस्तै हुन्। तिनलाई जोगाउनु र सम्हाल्नु भनेको हत्केलामा पग्लिँदै गरेको बर्फ समात्नु वा हातमा सिसाको कचौरा बोकेर उकालो हिँड्नु जस्तै गाह्रो कुरा हो।

काँचको सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो विशेषता नै यसको पारदर्शिता हो। जब दुईवटा मनहरू एकआपसमा जोडिन्छन्, सुरु-सुरुमा सबै कुरा कति स्पष्ट देखिन्छ। एकापसमा केही लुकेको हुँदैन, अहम् हुँदैन, कुनै छलछाम हुँदैन। काँचको आरपार झैँ एउटाको मनको भाव अर्कोले सजिलै पढ्न सक्छ। त्यो बेला लाग्छ, यो सम्बन्धजस्तो पवित्र र सुन्दर संसारमा अरू केही हुनै सक्दैन। हामी आफ्ना सारा खुसी, आफ्ना गोप्य सपनाहरू, र आफ्ना भित्री कमजोरीहरू पनि त्यो सम्बन्धमा निर्धक्क भएर समर्पण गरिदिन्छौँ। तर हामीले बिर्सिन्छौँ कि जुन काँच जति पारदर्शी र चम्किलो हुन्छ, त्यसलाई फुटाउन एउटा सानो ढुङ्गा वा सानो ठेस नै काफी हुन्छ। मानिसको मन र उसले गाँसेको नाता पनि त आखिर त्यस्तै हो। एउटा सानो अविश्वासको आँधी आयो भने वा शङ्काको सानो किरण मात्रै पर्यो भने पनि त्यो वर्षौँ लगाएर जोडिएको सम्बन्ध क्षणभरमै काँच फुटेझैँ छिन्नभिन्न भइदिन्छ।

कहिलेकाहीँ सोच्छु, मानिसहरू किन यति सजिलै सम्बन्धहरू तोडिदिन्छन्? के उनीहरूलाई थाहा छैन र कि काँच फुटिसकेपछि त्यसलाई जतिसुकै राम्रो गम वा खोटोले जोडे पनि त्यसमा परेको सानो धाँजा वा धर्को कहिल्यै मेटिँदैन? काँच फुटेर पुन: जोड्दा बाहिरबाट जोडिएको जस्तो देखिएला, तर त्यो पुरानोजस्तै कहिल्यै बलियो हुन सक्दैन। त्यसमा अलिकति मात्रै दबाब पर्यो भने त्यो फेरि त्यही धाँजाबाट छुट्टिन्छ। हाम्रा सम्बन्धहरूमा पनि त्यस्तै हुन्छ। एकपटक कसैप्रतिको विश्वास टुट्यो भने, वा कसैको बोलीले मनमा गहिरो चोट पुर्यायो भने, पछि जतिसुकै माफी मागे पनि, जतिसुकै सम्झौता गरे पनि त्यो पुरानो सहजता फर्केर आउँदैन। सम्बन्ध टिकेको जस्तो त देखिन्छ, तर भित्रभित्रै एउटा अदृश्य धाँजा सधैँभरि रहिरहन्छ। हरेक पटक बोल्दा वा भेट्दा त्यो धर्कोले खबरदारी गरिरहन्छ कि यो काँच पहिले नै टुटिसकेको हो, यसलाई धेरै जोडले समात्यौ भने यसले तिम्रै हात क्षत-विक्षत पारिदिनेछ।

यो काँचको सम्बन्धको अर्को डरलाग्दो पक्ष भनेकै यसको तीखोपना हो। जब काँच सिङ्गो हुन्छ, त्यसले सुन्दरता दिन्छ, त्यसले उज्यालो प्रतिबिम्बित गर्छ, त्यसले छाया दिन्छ। तर जब त्यही काँच फुट्छ, त्यसका टुक्राहरू अति नै तीखा र खतरनाक बन्छन्। तिनलाई छुन खोज्यो भने हात काटिन्छ, रगत बग्छ। जो मानिस हिजोसम्म हाम्रो सबैभन्दा नजिकको थियो, जसको काँधमा टाउको राखेर हामी संसार बिर्सिन्थ्यौँ, जब त्यो सम्बन्ध फुट्छ, त्यही मानिसका शब्दहरू, उसका व्यवहारहरू र उसले दिएका यादहरू काँचका तीखा टुक्राहरू बनेर हाम्रो मुटुमा बिझ्न थाल्छन्। उही मानिस जसले हामीलाई हाँस्न सिकाएको थियो, पछि उसैको सम्झनाले मनमा यति धेरै पीडा दिन्छ कि हामी आफ्नै छायादेखि पनि डराउन थाल्छौँ। काँचका टुक्राहरू भुइँमा पोखिँदा त बढारेर फाल्न सकिएला, तर मनभित्र फुटेका सम्बन्धका तीखा टुक्राहरूलाई कसरी सोहोर्ने? तिनले भित्रभित्रै आत्मालाई कोरिरहन्छन्, रगत्याइरहन्छन्, तर कसैलाई देखाउन पनि सकिँदैन।

हामी प्रायः अरूका सम्बन्धहरूलाई बाहिरबाट हेरेर लोभिन्छौँ। कति राम्रो जोडी, कति गाढा मित्रता, कति आत्मीय नाता भनेर प्रशंसा गर्छौँ। तर बाहिरबाट टल्किने हरेक काँच बलियो हीरा हुँदैन। धेरैजसो सम्बन्धहरू त केवल बाहिरको चकाचौध टिकाइराख्नका लागि जोडिएका काँचका पर्दाहरू मात्र हुन्। भित्रभित्रै कति धेरै तनाव, कति धेरै डर र कति धेरै शङ्का लुकेका हुन्छन्, त्यो केवल त्यही काँचलाई समातिरहेको मानिसलाई मात्र थाहा हुन्छ। उसलाई हरेक पल डर हुन्छ कि कतै मेरो सानो गल्तीले, मेरो एउटा नमिठो शब्दले वा मेरो अलिकति असयमले यो काँच भुइँमा खसेर चकनाचुर त हुने होइन? यस्तो डरैडरमा बाँचिने सम्बन्ध पनि के साँच्चै सम्बन्ध हो र? तर मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले, उसले समाजको अगाडि त्यो फुटनै लागेको काँचलाई दुवै हातले थामेर मुस्कुराउने अभिनय गरिरहनुपर्छ।

सम्बन्धहरूमा अहम् अर्थात् ईगो भनेको त्यो गह्रौँ ढुङ्गा हो, जुन हामी जानीजानी आफ्नै काँचको सम्बन्धमाथि बर्साउँछौँ। जब दुई जनाको बिचमा 'म ठूलो कि तँ ठूलो' भन्ने प्रश्न उठ्छ, जब एकअर्कालाई झुकाउने खेल सुरु हुन्छ, तब त्यो काँचको नाता धेरै बेर टिक्नै सक्दैन। हामीलाई थाहा हुन्छ कि हाम्रो अलिकति जिद्दीले यो नाता सधैँका लागि सकिँदैछ, तैपनि हामी आफ्नो अहम्‌लाई जोगाउनका लागि त्यो काँचको सम्बन्धलाई सजिलै फुट्न दिन्छौँ। फुटेपछि भने पछुताउँछौँ, रुन्छौँ, र ती फुटेका टुक्राहरूलाई जोड्ने निष्फल प्रयास गर्छौँ। तर फुटेको काँच र गुमेको समय कहिल्यै उही रूपमा फर्केर आउँदैन।

कहिलेकाहीँ म सोच्छु, यदि सम्बन्धहरू यति नै नाजुक र काँचजस्तै हुन्छन् भने मानिसहरू किन यसमा यति धेरै लगानी गर्छन्? किन आफ्नो भावना, आफ्नो समय र आफ्नो खुसी अरू कसैको हातमा सुम्पिदिन्छन्? यसको उत्तर सायद यो हो कि मानिस एक्लै बाँच्नै सक्दैन। उसलाई आफ्नो सुख-दुःख साट्न, आफ्नो अस्तित्वको अनुभूति गर्न कसै न कसैको साथ चाहिन्छ। अनि यही साथको खोजीमा उसले काँचजस्तै नाजुक भए पनि नाताहरू गाँस्दै जान्छ। उसलाई आशा हुन्छ कि यसपालिको सम्बन्ध काँचको होइन, हीराको हुनेछ, जुन कहिल्यै टुट्ने छैन। तर वास्तविकता के हो भने, हरेक मानिस आफैँमा अपूर्ण छ, र दुई अपूर्ण मानिसहरू मिलेर बनाउने सम्बन्ध स्वाभाविक रूपमै नाजुक हुन्छ।

अझ आधुनिक समयमा त सम्बन्धहरू झनै काँचभन्दा पनि पातला र कमजोर बन्दै गएका छन्। आजका नाताहरूमा धैर्यताको ठूलो कमी देखिन्छ। मानिसहरूसँग काँचमा परेको धूलो पुछ्ने समय छैन, उनीहरू सिधै त्यो काँचलाई फालेर नयाँ काँच किन्नतिर लाग्छन्। अलिकति असमझदारी भयो कि सम्बन्ध सिध्याइहाल्ने, अलिकति विचार नमिल्ने बित्तिकै पन्छिहाल्ने प्रवृत्ति बढेको छ। कसैले पनि त्यो काँचलाई मायाले सुम्सुम्याउने, त्यसलाई सुरक्षित ठाउँमा राख्ने वा त्यसलाई फुट्नबाट बचाउन आफ्ना केही इच्छाहरू त्याग्ने प्रयास गर्दैनन्। परिणाम स्वरूप, आज हाम्रो समाज फुटेका काँचका टुक्राहरूले भरिएको छ, जहाँ हरेक मानिस अरूको सम्झनाले घाइते छ, तर फेरि पनि नयाँ काँचको खोजीमा भौँतारिइरहेको छ।

काँचको सम्बन्धलाई जोगाउने एउटै मात्र उपाय छ, त्यो हो—अत्यन्तै कोमलता र सावधानी। जसरी हामी कुनै बहुमूल्य र नाजुक सिसाको सामानलाई लैजाँदा बिस्तारै, सतर्क भएर, दुवै हातले थामेर हिँड्छौँ, सम्बन्धहरूलाई पनि त्यस्तै माया, ध्यान र सम्मानको खाँचो हुन्छ। त्यसमा कहिल्यै अहम्‌को कठोरता पस्न दिनु हुँदैन। सानातिना गल्तीहरूलाई धूलो सम्झेर पुछिदिनुपर्छ, न कि तिनलाई ढुङ्गा बनाएर काँचमाथि प्रहार गर्नुपर्छ। विश्वासको त्यो पारदर्शी काँचलाई सधैँ सफा राखिराख्नुपर्छ ताकि त्यसमा शङ्काको बाक्लो धमिलोपन नजमोस्।

अन्ततः जीवन भनेको यस्तै नाजुक र सुन्दर काँचका नाताहरूको एउटा विशाल सङ्ग्रह हो। कतिपय काँचहरू हाम्रो अज्ञानताले फुट्छन्, कतिपय समयको वेगले फुटाउँछ, त कतिपय भने अरूकै कठोरताले गर्दा चकनाचुर हुन्छन्। तर फुटेका काँचहरूको शोक मनाएर मात्र जीवन चल्दैन। हामीले ती फुटेका टुक्राहरूबाट पाठ सिक्नुपर्छ, आफ्ना नकाटिएका हातहरूलाई सम्हाल्नुपर्छ र बाँकी रहेका सम्बन्धहरूलाई अझ बढी माया र सावधानीका साथ जोगाएर राख्नुपर्छ। काँच नाजुक अवश्य छ, तर जबसम्म यो सिङ्गो रहन्छ, यसले जिन्दगीलाई जुन उज्यालो र सुन्दरता दिन्छ, त्यसको तुलना संसारको कुनै पनि बलियो वस्तुसँग हुन सक्दैन। त्यसैले सम्बन्धहरूलाई काँच भनेर डराउने होइन, बरु त्यसको नाजुकतालाई बुझेर अझ बढी जिम्मेवार र संवेदनशील बन्नु नै वास्तवमा जिन्दगीको सही अर्थ हो।