लक्ष्य

 

दार्शनिक यात्राहरूको यो अन्तिम र सबैभन्दा निर्णायक विन्दु 'लक्ष्य' हो, जहाँ आएर हाम्रा सबै खोज, जिज्ञासा र छटपटीहरूले एउटा दिशा प्राप्त गर्छन्। सामान्यतया हामी लक्ष्यलाई कुनै बाहिरी उपलब्धि, पद, वा सफलताको रूपमा बुझ्छौँ। तर दर्शनको गहिराइमा लक्ष्य कुनै विन्दु होइन जहाँ पुगेपछि यात्रा टुङ्गिन्छ, बरु यो त त्यो 'दृष्टि' हो जसले यात्राको प्रत्येक पाइलालाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। मानवीय जीवनमा लक्ष्यको अभाव हुनु भनेको दिशाविहीन डुङ्गा जस्तै हुनु हो, जो लहरहरूसँगै यताउति ठोक्किइरहन्छ तर कतै पुग्दैन। त्यसैले लक्ष्यले मानिसलाई केवल गति मात्र दिँदैन, यसले एउटा आन्तरिक अनुशासन र संकल्पको पनि निर्माण गर्छ।

पूर्वीय वाङ्मयमा जीवनको अन्तिम लक्ष्यलाई 'मोक्ष' वा 'मुक्ति' भनिएको छ। यहाँ लक्ष्यको अर्थ संसारबाट भाग्नु होइन, बरु संसारको वास्तविक स्वरूपलाई बुझेर अज्ञानताको बन्धनबाट मुक्त हुनु हो। 'धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष' गरी चार पुरुषार्थहरूमा मोक्षलाई अन्तिम लक्ष्य राखिनुको कारण यो हो कि बाँकी तीनवटा प्राप्तिहरूले मानिसलाई केही समयका लागि तृप्त त पार्छन्, तर ती शाश्वत हुँदैनन्। एउटा दार्शनिकका लागि लक्ष्य भनेको आफ्नो 'स्व' (Self) को पहिचान हो। जबसम्म हामीले आफूलाई शरीर र मनको सीमाभित्र मात्र देख्छौँ, हाम्रा लक्ष्यहरू साना र स्वार्थी हुन्छन्। तर जब लक्ष्य 'लोककल्याण' वा 'आत्मबोध' बन्छ, तब मानिसको व्यक्तित्व विराट हुन थाल्छ।

पाश्चात्य दर्शनमा अरिस्टोटलले 'युडेमोनिया' (Eudaimonia) को चर्चा गरेका छन्, जसलाई अक्सर 'परम सुख' वा 'मानवीय उत्कृष्टता' को रूपमा अनुवाद गरिन्छ। उनका अनुसार जीवनको लक्ष्य केवल जीवित रहनु मात्र होइन, बरु आफ्नो क्षमताको उच्चतम प्रयोग गरेर सद्गुणका साथ बाँच्नु हो। आधुनिक समयमा लक्ष्यलाई अक्सर 'उपयोगिता' सँग जोडेर हेरिन्छ, तर दार्शनिक दृष्टिकोणले भन्छ कि लक्ष्य उपयोगी मात्र भएर पुग्दैन, त्यो 'मूल्यवान्' पनि हुनुपर्छ। यदि लक्ष्यमा नैतिकता र करुणा छैन भने, त्यो लक्ष्यले मानिसलाई शक्तिशाली त बनाउला तर शान्त बनाउन सक्दैन।

लक्ष्यको यात्रामा एउटा ठूलो विरोधाभास छ—हामी जति धेरै भविष्यको लक्ष्यमा केन्द्रित हुन्छौँ, त्यति नै वर्तमानको क्षणलाई गुमाउँदै जान्छौँ। धेरै मानिसहरू एउटा यस्तो लक्ष्यको पछाडि दौडिरहेका हुन्छन् जुन प्राप्त भएपछि मात्र उनीहरू खुसी हुने कल्पना गर्छन्। तर दर्शनले सिकाउँछ कि 'लक्ष्य' र 'मार्ग' अलग हुनु हुँदैन। यदि तपाईंको लक्ष्य शान्ति हो भने, तपाईंको हिँड्ने तरिका पनि शान्तिपूर्ण नै हुनुपर्छ। युद्ध गरेर प्राप्त गरिएको शान्ति कहिल्यै वास्तविक शान्ति हुन सक्दैन। त्यसैले, साँचो लक्ष्य त्यो हो जसले वर्तमानलाई उज्यालो पार्छ र प्रत्येक पललाई उत्सवमय बनाउँछ।

कहिलेकाहीँ मानिसले सोच्छ—के जीवनको कुनै निश्चित लक्ष्य हुनैपर्छ? के बिना लक्ष्य केवल प्रवाहमा बग्न मिल्दैन? वास्तवमा, 'लक्ष्यहीन हुनु' पनि एउटा गहिरो दार्शनिक लक्ष्य हुन सक्छ, जसलाई जेन (Zen) परम्परामा 'प्रयासविहीन प्रयास' भनिन्छ। तर यो अवस्थामा पुग्नका लागि पनि पहिले धेरै प्रयास र स्पष्टताको आवश्यकता पर्छ। गहिराइमा पुगेपछि बुझिन्छ कि लक्ष्य कुनै बाहिरी गन्तव्य होइन, यो त हाम्रो आन्तरिक रूपान्तरणको प्रक्रिया हो। एउटा मूर्तिकारको लक्ष्य ढुङ्गामा मूर्ति बनाउनु होइन, बरु ढुङ्गामा लुकेको अनावश्यक भागलाई हटाउनु हो ताकि मूर्ति आफैँ प्रकट होस्। त्यसैगरी, जीवनको लक्ष्य पनि बाहिरबाट केही थप्नु होइन, बरु आफूभित्र रहेका विकार, भ्रम र अहङ्कारका पत्रहरूलाई हटाउनु हो।

अन्ततः, दार्शनिक यात्राको अन्तिम लक्ष्य भनेको यो बोध गर्नु हो कि यात्रा, यात्री र गन्तव्य एउटै हुन्। जब हामीले खोजिरहेको 'लक्ष्य' हाम्रै भित्रको शान्ति र आनन्दको रूपमा फेला पर्छ, तब सबै दौडधुपहरू समाप्त हुन्छन्। त्यस्तो बेला लक्ष्य कुनै बोझ रहँदैन, बरु यो त एउटा खेल (लीला) बन्न पुग्छ। हामी यो संसारमा केवल केही प्राप्त गर्नका लागि मात्र आएका होइनौँ, बरु आफ्नो अस्तित्वको पूर्णतालाई अनुभव गर्न र त्यसलाई बाँड्नका लागि आएका हौँ। जब हाम्रो व्यक्तिगत लक्ष्य ब्रह्माण्डीय लयसँग मिल्छ, तब जीवन एउटा सार्थक काव्य बन्छ।