अतृप्ति

 

दार्शनिक यात्राहरूको एउटा यस्तो मोड छ, जहाँ मानिसले आफूलाई 'अतृप्ति' को अनौठो र गहिरो भुमरीमा पाउँछ। यो अतृप्ति केवल भौतिक वस्तुहरूको अभाव वा इच्छाको अपूर्णता मात्र होइन, बरु यो त मानवीय चेतनाको त्यो स्वभाव हो जसले सधैं 'अझै केही' वा 'अझै पर' को खोजी गरिरहन्छ। दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा अतृप्ति नै त्यो इन्धन हो जसले मानिसलाई गुफाको अँध्यारोबाट बाहिर निकालेर विचारको उज्यालोसम्म पुर्‍यायो। यदि आदिम मानव आफ्नै अवस्थामा पूर्ण रूपमा तृप्त भइदिएको भए, सायद न त आजको विज्ञानको जन्म हुने थियो, न त अध्यात्मको गहन चिन्तन नै। अतृप्तिले नै प्रश्न जन्माउँछ, र प्रश्नले नै सत्यको खोजीलाई गति दिन्छ।

पूर्वीय दर्शनले अतृप्तिलाई अक्सर 'तृष्णा' का रूपमा व्याख्या गरेको छ। गौतम बुद्धले 'दुःख' को मूल कारण यही अतृप्ति वा तृष्णालाई मान्नुभएको छ। उहाँका अनुसार, संसारका विषय-भोगहरूबाट प्राप्त हुने सुख क्षणिक हुन्छन् र ती समाप्त हुनासाथ फेरि नयाँ इच्छाको जन्म हुन्छ। यो एउटा यस्तो अग्नि हो जसमा जति घिउ थप्यो, त्यति नै दन्किन्छ। तर यहाँनेर एउटा गहिरो विरोधाभास छ—यही अतृप्तिले नै सिद्धार्थलाई बुद्ध बनायो। आफ्नो राजसी सुखसुविधाबाट अतृप्त भएर नै उनी सत्यको खोजीमा निस्किएका थिए। त्यसैले, अतृप्ति दुई प्रकारका हुन सक्छन्: एउटा जसले मानिसलाई संसारको दलदलमा अझ गहिरो गरी फसाउँछ, र अर्को जसले मानिसलाई बन्धनमुक्त हुन प्रेरित गर्छ।

पाश्चात्य दर्शनमा पनि अतृप्तिको अवधारणालाई निकै महत्त्व दिइएको छ। विशेष गरी अस्तित्ववादी दार्शनिकहरू जस्तै जाँ-पल सार्त्रले भनेका छन् कि मानिस 'हुनु' र 'बन्नु' को बीचको एउटा खाडल हो। हामी जो छौँ, त्यसमा कहिल्यै सन्तुष्ट हुँदैनौँ किनभने हामी सधैं केही 'बन्ने' प्रक्रियामा हुन्छौँ। यो रिक्तता वा अतृप्ति नै हाम्रो स्वतन्त्रताको प्रमाण हो। यदि हामी ढुङ्गा जस्तै पूर्ण र जड भइदिएको भए, हामीमा कुनै छटपटी हुने थिएन। तर हामी चेतनशील छौँ, त्यसैले हामीमा अभावको बोध हुन्छ। यो अभाव नै सिर्जनाको जननी हो। एउटा कलाकार, एउटा कवि वा एउटा वैज्ञानिक सधैं अतृप्त रहन्छन्, र यही अतृप्तिले गर्दा नै उनीहरूले उत्कृष्ट कृतिहरूको सिर्जना गर्छन्।

जीवनको गहिराइमा पुग्दा हामीले महसुस गर्छौँ कि अतृप्ति वास्तवमा आत्माको त्यो पुकार हो जसले आफ्नो वास्तविक घर वा परम सत्यलाई चिन्न खोजिरहेको छ। भौतिक संसारमा हामी जतिसुकै सफल भए पनि एउटा सूक्ष्म असन्तोष बाँकी नै रहन्छ। यो असन्तोषले हामीलाई संकेत गर्छ कि हामी जुन सुख खोजिरहेका छौँ, त्यो बाहिर होइन, भित्र छ। जबसम्म मानिसले आफ्नो बाहिरी दौडलाई भित्री यात्रामा बदल्दैन, तबसम्म यो अतृप्तिको चक्र चलिरहन्छ। अतृप्तिलाई मेटाउने प्रयास गर्नु भन्दा पनि यसको स्वभावलाई बुझ्नु नै बुद्धिमानी हो। जब हामी बुझ्छौँ कि यो संसारको स्वभाव नै अपूर्णता हो, तब हामीमा एउटा अनौठो स्वीकारोक्ति र शान्तिको उदय हुन्छ।

अन्ततः, अतृप्ति एउटा यस्तो झ्याल हो जसबाट हामी अनन्तको झलक देख्न सक्छौँ। यसले हामीलाई सीमित घेराभित्र थुनिन दिँदैन। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवन एउटा स्थिर पोखरी होइन, बरु एउटा बहिरहने नदी हो। नदीको अतृप्ति नै सागरसँगको मिलनको कारण बन्छ। त्यसैले, यदि तपाईंको मनमा कुनै कुरालाई लिएर अतृप्ति वा छटपटी छ भने, त्यसलाई नकारात्मक रूपमा मात्र नहेर्नुहोस्। त्यो छटपटी तपाईंको चेतनाको विकासको लक्षण हुन सक्छ, जसले तपाईंलाई कुनै ठूलो सत्यतर्फ डोर्‍याउन खोजिरहेको छ।