आवाज

 

दार्शनिक यात्राहरूको गहिराइमा 'आवाज' एउटा यस्तो पुल हो, जसले अदृश्य विचारलाई दृश्य जगतसँग जोड्ने काम गर्छ। तर दर्शनको गहिरो तहमा पुग्दा आवाज केवल कानले सुनिने ध्वनि मात्र रहँदैन, यो त अस्तित्वको एउटा कम्पन बन्न पुग्छ। पूर्वीय चिन्तनमा 'शब्द' लाई 'ब्रह्म' मानिएको छ—शब्दब्रह्म। यसको अर्थ हो कि यो सृष्टिको आदि र अन्त्य दुवै एउटा सूक्ष्म आवाजमा निहित छ। जब हामी बोल्छौँ, हामी केवल सूचना आदानप्रदान गरिरहेका हुँदैनौँ, बरु आफ्नो भित्री ऊर्जालाई बाहिरी संसारमा प्रक्षेपण गरिरहेका हुन्छौँ। तर के हामीले कहिल्यै सोचेका छौँ कि हाम्रो वास्तविक आवाज कुन हो? के त्यो आवाज हाम्रो कण्ठबाट निस्कने ध्वनि हो, वा त्यो मौनताको गर्भमा लुकेको कुनै अर्कै सत्य हो?

गहिराइमा जाँदा आवाजका तीनवटा स्वरूपहरू प्रष्ट हुन्छन्: बाहिरी आवाज, भित्री संवाद र आत्माको मौन पुकार। बाहिरी आवाजले हामीलाई समाजसँग जोड्छ, नियमहरू बनाउँछ र सम्बन्धहरू गाँस्छ। तर यो आवाज प्रायः अरूको नक्कल र सामाजिक दबाबबाट प्रभावित हुन्छ। हामी जे बोल्छौँ, त्यो धेरैजसो अवस्थामा हाम्रा आफ्नै मौलिक विचारहरू हुँदैनन्, बरु हुर्किएको वातावरण र पढेका पुस्तकहरूको प्रतिध्वनि मात्र हुन्छन्। वास्तविक दार्शनिक यात्रा तब सुरु हुन्छ जब मानिसले यो बाहिरी कोलाहललाई चिरेर आफ्नो भित्री आवाज सुन्ने प्रयास गर्छ। भित्री आवाज त्यो विवेक हो, जसले हामीलाई सही र गलतको बीचमा उभिएर प्रश्न गर्छ। यो आवाज सुन्नका लागि बाहिरी संसारको भिडबाट केही समयका लागि अलग हुनु जरुरी छ।

पाश्चात्य दर्शनमा 'लोगोस' (Logos) को धारणाले शब्द र तर्कलाई सृष्टिको आधार मानेको छ। तर त्यहीँ अर्कोतिर, अस्तित्ववादीहरूले 'आवाज' लाई पहिचानको संकटसँग जोडेर हेरेका छन्। भीडको आवाजमा हराउनु भनेको आफ्नो अस्तित्व गुमाउनु हो। जब मानिसले आफ्नो मौलिक आवाज गुमाउँछ, ऊ केवल एउटा यन्त्र जस्तै बन्न पुग्छ। त्यसैले, आफ्नो आवाज भेटाउनु भनेको आफूलाई चिन्नु हो। धेरै मानिसहरू जीवनभर अरूको आवाजको छायामा बाँचिरहेका हुन्छन्—बुबाआमाको अपेक्षाको आवाज, समाजको आलोचनाको आवाज, वा मिडियाको विज्ञापनको आवाज। यी सबै आवाजहरूले हाम्रो वास्तविक स्वत्वलाई थिचिदिएका हुन्छन्। दर्शनले हामीलाई ती थोपरिएका आवाजहरूबाट मुक्त भएर आफ्नै सत्य बोल्ने साहस प्रदान गर्छ।

अझ गहिरो गरी हेर्दा, 'अनाहत ध्वनि' को प्रसङ्ग आउँछ—त्यो आवाज जो दुई वस्तुको ठक्करबाट निस्कँदैन, बरु शून्यबाट गुञ्जिरहन्छ। यो ब्रह्माण्डीय संगीत हो जसलाई केवल पूर्ण शान्तिमा मात्र सुन्न सकिन्छ। जब एउटा साधक वा दार्शनिकले आफ्ना सबै विचारहरूलाई शान्त पार्छ, तब उसले त्यो 'आवाज' सुन्छ जसले उसलाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डसँग एकाकार गराइदिन्छ। त्यहाँ पुगेपछि शब्दहरूको आवश्यकता समाप्त हुन्छ, किनभने सबैभन्दा ठूलो सत्य सधैं निःशब्द हुन्छ। हाम्रा महान् ग्रन्थहरू र कविताहरू त्यही निःशब्द सत्यलाई शब्दमा उतार्ने एउटा असफल तर सुन्दर प्रयास मात्र हुन्।

आवाजको अर्को पाटो 'प्रतिध्वनि' हो। हामीले संसारलाई जे दिन्छौँ, त्यही आवाज हामीतिर फर्किएर आउँछ। यदि हाम्रो आवाजमा घृणा र अहङ्कार छ भने, सारा संसारले हामीलाई त्यही फर्काइदिन्छ। तर यदि हाम्रो आवाजमा करुणा र सत्य छ भने, प्रकृतिले पनि हामीलाई त्यही लयमा साथ दिन्छ। अतृप्तिको छटपटीमा रुमल्लिएको मानिसले जब आफ्नो पीडालाई रचनात्मक आवाज दिन्छ, तब त्यो कला वा संगीत बन्छ। त्यसैले, आवाज केवल अभिव्यक्ति मात्र होइन, यो त एउटा उपचार पनि हो।

अन्ततः, आवाजको सार्थकता यसको चर्कोपनमा होइन, बरु यसको गहिराइ र सत्यतामा निर्भर गर्दछ। एउटा मधुर र सत्य वचनले हजारौँ वर्षको अन्धकारलाई चिर्न सक्छ। बुद्धका शान्त बचनहरू वा सुकरातका तर्कपूर्ण प्रश्नहरू आज पनि उत्तिकै गुञ्जिरहेका छन्, किनभने ती आवाजहरू स्वार्थबाट मुक्त थिए। हामीले पनि आफ्नो जीवनको यात्रामा यो सोच्नुपर्छ कि—के मेरो आवाजले कसैको घाउमा मलम लगाउँछ वा कसैलाई सत्यको मार्ग देखाउँछ? वा यो केवल व्यर्थको कोलाहल मात्र हो? जब हामी आफ्नो बाहिरी आवाजलाई भित्री मौनतासँग लयबद्ध गर्छौँ, तब मात्र हाम्रो जीवन एउटा सुन्दर गीत बन्न सक्छ।